Jak rozpoznać dezinformację? Zapisz się na bezpłatny kurs
W „Piśmie” wierzymy, że dostęp do rzetelnej wiedzy to fundament demokratycznego społeczeństwa. Właśnie dlatego tak duży nacisk kładziemy na weryfikację publikowanych przez nas tekstów i walkę z dezinformacją, czyli rozpowszechnianiem fałszywych treści.
Buduj swoją odporność cyfrową. Newsletterowy kurs weryfikacji informacji
Znasz to: tysiące informacji z mediów i platform algorytmicznych walczą o Twoją uwagę każdego dnia. Część z nich jest fałszywa. Nie chodzi o oczywiste kłamstwa, ale o sprytnie skonstruowane półprawdy, wyrwane z kontekstu zdjęcia, statystyki dobrane pod z góry przyjętą tezę. Jak rozpoznawać dezinformację i jak się na nią uodpornić?
Marcin Czajkowski, redaktor ds. weryfikacji informacji i dziennikarstwa danych w „Piśmie”, na co dzień odpowiada za weryfikację wszystkiego, co publikujemy w druku, cyfrze i audio. Przez sześć tygodni pokazuje narzędzia i techniki, których używa w codziennej pracy. Każdy newsletter zbudowany jest tak samo: najpierw zapoznasz się z konkretnym przypadkiem dezinformacji, potem dowiesz się więcej o zastosowanych mechanizmach manipulacji, poznasz sprawdzone narzędzia fact-checkingowe i otrzymasz zadanie do samodzielnego wykonania.
Od 7 września w ciągu sześciu tygodni nauczysz się m.in.:
✎ rozpoznawać błędy poznawcze, które zwiększają podatność na dezinformację i świadomie kształtować własną dietę informacyjną
✎ oceniać wiarygodność źródeł i profili w mediach społecznościowych
✎ weryfikować zdjęcia i nagrania wideo
✎ czytać dane liczbowe i wychwytywać cherry picking
✎ świadomie korzystać z narzędzi AI w fact-checkingu
Dlaczego to ważne?
Na dezinformację jesteśmy narażeni wszyscy – sprzyjają jej algorytmy platform społecznościowych, polaryzacja społeczna oraz niski poziom zaufania do instytucji publicznych i mediów. Z tegorocznego raportu Dezinformacja oczami Polaków, przygotowanego przez fundację Digital Poland, wynika, że w 2026 roku aż 77 procent z nas spotkało się z dezinformacją. Jednocześnie rośnie liczba osób, które nie korzystają z tradycyjnych źródeł informacji, a to właśnie w alternatywnych kanałach komunikacji – jak platformy algorytmiczne – najczęściej możemy trafić na szkodliwe treści. Nowe zagrożenia stwarza także upowszechniające się stosowanie narzędzi wykorzystujących sztuczną inteligencję.
Dlatego do najpopularniejszych tematów, w których jesteśmy celowo wprowadzani w błąd, należą bezpieczeństwo, zdrowie czy zmiany klimatu. Wyraźnie widoczny jest też wzrost fałszywych narracji mających na celu wzbudzenie niechęci do walczącej z Rosją Ukrainy i jej obywateli. Dlatego uważamy, że ważne jest nie tylko trzymanie się najwyższych standardów w naszej własnej pracy, ale także podnoszenie świadomości problemu i dostarczanie odbiorcom i odbiorczyniom narzędzi pomagających w odróżnianiu prawdy od fałszu.
Co robimy w „Piśmie”?
Odpowiedzialność za słowo i weryfikacja publikowanych przez nas treści to fundamenty działalności redakcji „Pisma”. Każda nasza publikacja przechodzi wieloetapowy proces, nad którym czuwa nasz redaktor ds. weryfikacji treści Marcin Czajkowski. Tu przeczytacie i posłuchacie więcej o tym, jak działa fact-checking w „Piśmie”.
Wiedzę na temat dezinformacji upowszechniamy, zarówno występując na spotkaniach i konferencjach, jak i poruszając ten temat na naszych łamach oraz kanałach cyfrowych i audio. W ubiegłym roku między innymi wyemitowaliśmy audioserial „Pisma” Spiskowa teoria wszystkiego Mirosława Wlekłego oraz opublikowaliśmy tekst Mateczka dezinformacji, w którym sprawdzamy, jak nas wkręcają rosyjscy spece od fake newsów.
W latach 2023–2024 zrealizowaliśmy projekt poświęcony rozwijaniu standardów fact-checkingu w polskich mediach, współfinansowany ze środków EMIF. W jego ramach została przygotowana szeroka kampania komunikacyjna promująca znaczenie weryfikacji informacji i pokazująca proces fact-checkingu stosowany w redakcji.
Jako Fundacja „Pismo” należymy do koalicji Razem przeciw dezinformacji, zrzeszającej organizacje fact-checkingowe, medialne, strażnicze oraz zajmujące się popularyzacją nauki, bezpieczeństwem cyfrowym i wzmacnianiem społeczeństwa obywatelskiego – takie jak Demagog, Digital Poland czy Sieć Obywatelska Watchdog Polska. Tu przeczytacie więcej o celach i działalności koalicji.
Co planujemy?
✎ We wrześniowym numerze „Pisma” publikujemy komiks tłumaczący mechanizmy powstawania dezinformacji i prezentujący narzędzia pomagające w walce z nią.
✎ Uruchamiamy bezpłatny, otwarty newsletterowy kurs weryfikacji informacji Buduj swoją odporność cyfrową.
✎ Zorganizujemy otwarty webinar prowadzony przez fact-checkera „Pisma”, Marcina Czajkowskiego, podczas którego uczestnicy poznają praktyczne narzędzia weryfikacji informacji.
Przeczytaj więcej o dezinformacji i psychowashingu oraz jak się przed nimi bronić
Dezinformacja w sieci jak wirus
Najlepszym sposobem weryfikacji informacji jest zwracanie uwagi na źródła. Źródło to fundament. Gdy zadamy pytanie, co to jest wiarygodne źródło, zauważymy, że większość informacyjnej pulpy bierze się dziś ze źródeł niewiarygodnych. Na przykład pochodzi od influencerów na YouTubie – mówi Dariusz Jemielniak, badacz zajmujący się dezinformacją w sieci. Przeczytaj cały tekst»
Mateczka dezinformacji [POSŁUCHAJ REPORTERSKIEJ HISTORII]
Istnieje tajny plan: państwo Izrael wkrótce przeniesie się na tereny Ukrainy, „na obszar dawnego państwa Chazarów”; z kolei Ukraińcy swoje nowe miejsce znajdą na terenach Polski, jednocześnie likwidując nasz kraj. Plan już jest wcielany w życie i są na to bezsprzeczne dowody. Mirosław Wlekły sprawdza, jak nas wkręcają rosyjscy spece od fake newsów. Przeczytaj cały tekst»
Jak wytropić przestępcę na Facebooku
To opowieść o nowym rodzaju dziennikarstwa śledczego, w którym wystarczy dostęp do internetu, aby rozwiązywać kryminalne zagadki, tropić międzynarodowe przekręty finansowe i pociągać do odpowiedzialności zbrodniarzy wojennych. Julia Lachowicz-Nowińska pisze o kulisach działania Bellingcat, międzynarodowej grupy dziennikarzy śledczych. Przeczytaj cały tekst»
Pułapki psychowashingu. Czy nieregulowany coaching przynosi więcej szkody niż pożytku?
Jesteśmy dziś świadkami gotowania pop-psychologicznego grochu z kapustą na nieobecną wcześniej skalę. Dorzucić do tego gara może każdy – nieważne, czy mowa o wykwalifikowanych ekspertach, czy o samozwańczych coachach i terapeutach po dwugodzinnym kursie. Przeczytaj cały tekst»
Nanoboty w szczepionkach. Węgiel leczący każde zło. Kłamstwa podstępnych klimatystów. Śmiercionośne telefony komórkowe. Ukraińscy faszyści i niemieccy książęta. Globalna mistyfikacja i zniewolenie ludzkości. Wielki reset.
Mirosław Wlekły wyrusza w reporterską podróż po świecie teorii spiskowych by zrozumieć, skąd się biorą, kto i po co je szerzy oraz dlaczego ludzie w nie wierzą. Posłuchaj audioserialu»
Marzanna twierdzi, że choroby nie istnieją, są tylko emocjonalne konflikty. Leilani obiecuje uleczyć u dziecka autyzm w trzy dni. Aleksandra depresję w pół godziny. Asia uczy “żyć bez myśli”, a Mariusz… bardzo, bardzo szybko oddychać.
W najnowszym Audioserialu Pisma Oktawia Kromer zagłębia się w świat kontrowersyjnych praktyk rozwojowo-terapeutycznych, by zrozumieć, dlaczego ludzie ufają samozwańczym przewodnikom i jakie zagrożenia płyną z oddania im kontroli nad własnym życiem. Posłuchaj audioserialu»
„Pismo. Magazyn Opinii” to miesięcznik wydawany przez Fundację Pismo. Naszą misją jest przywracanie zaufania do słowa pisanego, by w świecie dezinformacji i szumu, w oparciu o prawdę budować wspólnotę i kulturę krytycznego myślenia. Wspieraj nas, kupując prenumeratę lub dostęp online.