Nieszczęśliwy pracownik może zmienić pracę; nieszczęśliwy rodzic nie może zmienić dzieci. Chociaż nie o dzieci tutaj chodzi, a o nasze zaangażowanie w ich wychowanie. Tożsamość rodzica jest wielokrotnie głębsza niż tożsamość zawodowa. To jest właśnie ta różnica – mówi doktor Dorota Szczygieł z sopockiego Wydziału Psychologii Uniwersytetu SWPS.
W książce Pedra Mairala Urugwajka narrator w pewnym momencie przyznaje: „Powinny istnieć kursy z wychowywania dzieci. Wszystkie te szkoły rodzenia, a później, gdy docierasz z noworodkiem do domu, nie wiesz nawet, gdzie go położyć i jak. Gdzie będzie dobrze temu malutkiemu staruszkowi, temu ludzkiemu haiku? Nikt cię tego nie uczy. Nikt cię nie ostrzega, jak trudno jest nie spać, co chwilę rezygnować z siebie, odkładać siebie na później. Bo już nigdy więcej nie prześpisz ośmiu godzin ciurkiem, twoja playlista ogranicza się do piosenek o warzywach, żeby pieprzyć się z żoną, musisz z miesięcznym wyprzedzeniem planować weekend bez dzieci, chodzisz do kina tylko na filmy, w których pluszaki mówią z meksykańskim akcentem, i czternaście razy dziennie czytasz książeczkę o nosorożcu” (przeł. Barbara Jaroszuk).
Proszę wybaczyć długi cytat; przytaczam go, bo raz, że jest bardzo dobry, a dwa, że doskonale pokazuje rzeczywistość rodziców. Zwłaszcza tych umęczonych opieką i wychowaniem małych dzieci. Termin „wypalenie rodzicielskie” pojawił się nagle, zaledwie kilka lat temu. W jednych grupach brzmi jak słowo klucz dla rodzicielskiego przygnębienia, w innych jak tabu, no bo jak można wypalić się od rodzicielskiej miłości? Herezja! A jednak. Opowiada mi o tym cierpliwie doktor Dorota Szczygieł.
A chcących zgłębić temat zapraszam do lektury książki Dużo radości, mniej przyjemności Jennifer Senior. Przeczytałam ją jakiś czas temu, będąc udręczoną mamą pierwszego syna. Wtedy pomyślałam sobie: czemu nie mówią tego w szkole rodzenia? Albo przed nią, na przykład na studiach? W liceum? Dlaczego? Czy zaoszczędziłoby to rodzicom wypalenia? Pewnie nie. Ale może byliby go bardziej świadomi.
Katarzyna Kazimierowska: Według międzynarodowego badania opublikowanego przez belgijskie badaczki Isabelle Roskam i Moïrę Mikolajczak w 2021 roku polscy rodzice znaleźli się w czołówce pod względem wypalenia rodzicielskiego.
doktor Dorota Szczygieł: Badania objęły rodziców z czterdziestu dwóch państw. Wyniki wykazały, że wypalenie rodzicielskie dotyczy średnio 5 procent rodziców, a w niektórych krajach nawet 8 procent. W grupie krajów z najwyższym poziomem wypalenia rodzicielskiego znalazła się Polska. Mamy problem.
Zacznijmy od definicji i kryteriów oceny. Co to znaczy, że ktoś jest wypalony jako rodzic?
Zanim zacznę o kryteriach, to chcę zaznaczyć, żew wypaleniu rodzicielskim nie chodzi o to, że rodzice nie kochają swoich dzieci. Bardzo kochają. To jak z zapałkami: zapałka się pali i potem tak się wypala, że jej nie ma. U osób, dla których coś jest bardzo ważne, stanowi sens życia albo ma naczelną wartość w danym momencie, praca nad tym jest tak intensywna, że może doprowadzić do wypalenia.
O wypaleniu rodzicielskim mówimy wtedy, gdy po pierwsze, rodzic deklaruje, że czuje się wyczerpany swoją rolą, tym, co się z nią wiąże, że zawozi dzieci, musi coś z nimi zrobić, ma dość hałasu, jaki produkują, i dość braku snu. Po drugie, gdy przyznaje się do emocjonalnego zdystansowania się od dziecka. Ten aspekt wypalenia rodzicielskiego można odnieść do depersonalizacji, o której mówimy w wypaleniu zawodowym.
Czytaj także: Wypalenie zawodowe. Dużo więcej niż zmęczenie
W przypadku wypalenia zawodowego depersonalizacja oznacza, że przedmiotowo traktujemy osoby, które są beneficjentami naszej opieki. Pielęgniarka nie mówi: „Idę do pani Lusi”, tylko „Idę do ósemki”. Ta pielęgniarka jest tak mocno emocjonalnie zaangażowana w swoją pracę i tak tym zaangażowaniem wyczerpana, że nie ma siły i musi się zdystansować od osób, których cierpienie na co dzień ogląda i w których problemy się angażuje.
A w przypadku wypalenia rodzicielskiego?
To jest emocjonalne zdystansowanie się od dziecka, które polega na tym, że oczywiście robię wszystko, co do mnie należy, ale nie mam siły na emocjonalne zaangażowanie. Czyli posprzątam, upiorę, zawiozę na naukę gry na gitarze, odbiorę z judo, zapytam, co w szkole, ale nie dam już rady się poprzytulać czy posłuchać, co Basia dzisiaj powiedziała przed szkolą, po prostu nie mam na to zasobów.
Trzeci symptom to przesyt rolą rodzicielską w tym sensie, że nie daje nam już ona przyjemności – po prostu zajmuję się dzieckiem w sposób automatyczny, bo jestem tak totalnie zjedzona przez tę rolę. To trochę zbieżne z wyczerpaniem, ale nie ma nacisku na aspekty fizjologiczne, tylko na refleksję: „Czy to w ogóle jest dla mnie?”.
Z tego wynika czwarty symptom, bardzo niebezpieczny, to jest poczucie kontrastu, czyli rozbieżności między tym, jakim miałem bądź miałam być rodzicem, a jakim rzeczywiście jestem. Gdy rodzice spodziewają się dziecka, mają jakieś wyobrażenia, jacy będą, i potem nagle widzą, że nie tak miało być, że przecież nie jestem osobą, która krzyczy, traci cierpliwość czy nie ma czasu przeczytać bajki po raz setny. Jest to też kontrast w stosunku do tego, jaki byłem bądź byłam wcześniej.
Jak na podstawie tych kryteriów oszacować wypalenie?
W badaniu z 2021 roku, o którym pani wspomniała, poziom wypalenia rodzicielskiego szacowano za pomocą kwestionariusza składającego się z dwudziestu trzech stwierdzeń opisujących symptomy wypalenia. Część z nich dotyczy wyczerpania (na przykład „Jestem tak zmęczona/zmęczony obowiązkami rodzicielskimi, że nawet sen mi nie pomaga”), część – dystansowania się (na przykład „Mam wrażenie, że zajmuję się moim dzieckiem/dziećmi w sposób automatyczny – robię to, co niezbędne, ale nic więcej”), a pozostałe dotyczą kontrastu i przesytu rolą rodzicielską.
Rodzice odnoszą się do każdego stwierdzenia, zaznaczając, jak często dany symptom pojawia się u nich: nigdy, kilka razy w roku, raz w miesiącu lub rzadziej, kilka razy w miesiącu, raz w tygodniu, kilka razy w tygodniu bądź codziennie.
Kwestionariusz wypalenia rodzicielskiego został skonstruowany przez Isabelle Roskam, Moïrę Mikolajczak i Marię Elenę Briandę. Doczekał się on adaptacji w trzydziestu krajach, w tym w Polsce.
Ale kiedy zaczyna się wypalenie? Bo przecież każdy czasem ma dość, jest zmęczony, nie chce mu się wstać.
Tak, każdy z nas niekiedy się stresuje, jest zmęczony i nie ma na nic ochoty. Stres jest naturalną częścią życia. Czasami wystarczy odpocząć, wyspać się i stres mija. Gdy jednak widzimy, że rodzic cierpi na tak nasilony stres, że staje się on stanem chronicznym, to pojawia się ryzyko wypalenia. W 2023 roku w czasopiśmie „Assessment” zostały opublikowane wyniki badania koordynowanego przez wspomnianą Marię Elenę Briandę, dotyczące tego, kiedy – na podstawie kwestionariusza – możemy mówić o ryzyku wypalenia, a kiedy o samym wypaleniu. Jeśli ankietowani obserwują u siebie minimum szesnaście z dwudziestu trzech symptomów przynajmniej raz w tygodniu albo co najmniej szesnaście objawów każdego dnia, możemy mówić o wypaleniu.
Wie pani, jaka jest podstawowa różnica między wypaleniem zawodowym a rodzicielskim?
Z pracy można odejść?
Można. Ale też – prędzej czy później – przychodzi urlop. Albo weekend. Jeżeli ktoś potrafi, to zamyka laptop, biuro, zamyka wszystko, idzie do domu i nie myśli o pracy. Polacy deklarują bardzo wysoki poziom wypalenia zawodowego, jak wynika z komentowanego w polskich mediach raportu Statisty Burnout in Europe z 2022 roku. Według raportu 66 procent Polaków w 2021 roku doświadczyło wypalenia zawodowego lub czuło się na jego granicy.
Jednak nawet gdy jesteśmy bardzo zmęczeni i mamy poczucie, że nasza praca nigdy się nie kończy, to jest szansa, że pojedziemy na urlop, mamy weekend, a czasami po prostu noc na wyspanie się. Przy rodzicielstwie, szczególnie gdy mamy małe dzieci, przespana noc nie zawsze jest możliwa. Urlop od dziecka też jest mało prawdopodobny. No i z rodzicielstwa nie możemy się zwolnić. Nieszczęśliwy pracownik może zmienić pracę; nieszczęśliwy rodzic nie może zmienić dzieci. Chociaż nie o dzieci tutaj chodzi, a o nasze zaangażowanie w ich wychowanie. Tożsamość rodzica jest wielokrotnie głębsza niż tożsamość zawodowa. To właśnie ta różnica.
Zastanowiło mnie, że dopiero od 2018 roku prowadzi się pogłębione badania nad wypaleniem rodzicielskim. Dość późno, prawda?
Samo pojęcie pojawiło się już wcześniej, w 1983 roku. Zajmowali się tym dwaj terapeuci, Joseph Procaccini i Mark Kiefaber. Napisali książkę Parent Burnout, czyli o wypaleniu rodzica. Pracowali oni z osobami cierpiącymi z powodu problemów zdrowotnych, w tym ze zdrowiem psychicznym. I podczas rozmów z pacjentami pojawił się wątek umęczenia czy obciążenia związanego z rolą rodzicielską. To było novum, bo dotąd o wypaleniu mówiło się jedynie w kontekście zawodowym.
Nieszczęśliwy pracownik może zmienić pracę; nieszczęśliwy rodzic nie może zmienić dzieci. Chociaż nie o dzieci tutaj chodzi, a o nasze zaangażowanie w ich wychowanie. Tożsamość rodzica jest wielokrotnie głębsza niż tożsamość zawodowa.
Następnie badacz Dennis Pelsma z Uniwersytetu Stanowego Emporia starał się wraz ze współpracownikami zbadać ten rodzaj wypalenia, bo uznał, że coś jest na rzeczy. W 1989 roku dostosował pytania z kwestionariusza wykorzystywanego do pomiaru wypalenia zawodowego do kontekstu rodzicielstwa. Potem pojawiły się badania prowadzone przez Skandynawów. Profesorka Lindahl Norberg pracowała z rodzicami dzieci terminalnie chorych, przebywających w szpitalach, hospicjach albo innego rodzaju ośrodkach opieki. I ona także zaobserwowała, że rodzice skarżyli się na pewne dolegliwości, jak brak snu, wyczerpanie, totalne znużenie koniecznością sprawowania stałej opieki, a do tego stres i brak nadziei na zmianę. To była pierwsza dekada XXI wieku.
W 2018 roku dwie badaczki z Uniwersytetu Belgijskiego, wspomniane już Isabelle Roskam i Moïra Mikolajczak, powołały do życia międzynarodowe konsorcjum, które w tej chwili zrzesza ponad stu badaczy z pięćdziesięciu krajów. Jest to więc okazja, żeby się przyjrzeć, jak kwestie związane z opieką i rodzicielstwem wyglądają w różnych kulturach. Efektem jest wspomniane badanie z 2021 roku, po którym wszyscy zobaczyli, że mamy problem.
Paradoksalnie badania nad wypaleniem rodzicielskim zintensyfikowała pandemia. To był dobry moment, żeby ta kwestia pojawiła się szerzej w świadomości społecznej, a nie tylko w naukowej. Rodzice zaczęli deklarować, że mają więcej problemów z powodu izolacji, zwłaszcza że niektórzy z nich pierwszy raz mieli szansę tak długo spędzać czas ze swoimi dziećmi – i jeszcze mocniej doświadczyli tego obciążenia.
W badaniu z 2021 roku okazało się, że najwyższe wskaźniki wypalenia rodzicielskiego występują w krajach, które odnotowują wysoki poziom indywidualizmu. To ciekawe zestawienie, gdy zastanawiamy się nad przyczynami wypalenia.
Kultury indywidualistyczne promują niezależność jednostki. Aby osiągnąć sukces, musimy skoncentrować się na sobie i indywidualnych celach, czyli mój interes jest ważniejszy od interesu grupy. Inaczej jest w kulturach kolektywistycznych, stawiających na bliskie więzi społeczne i przedkładających interes grupy nad własny. W badaniach, o których rozmawiamy, sprawdzano, czy poziom indywidualizmu na poziomie kraju wiąże się z wypaleniem rodziców.
Okazało się, że tak. Można jednak mówić o pewnych wyjątkach od tego ogólnego trendu. Na przykład Polska znajduje się w grupie państw, które mają średni poziom indywidualizmu, a wysoki poziom wypalenia. Z kolei Holandia oznacza się znacznie wyższym od Polski poziomem indywidualizmu, za to dużo niższym od nas poziomem wypalenia. Niewątpliwie jednak można stwierdzić, że większe szanse na wypalenie mają rodzice z kultur promujących jednostkę, jej rozwój i osiągnięcia.
Kultury indywidualistyczne promują niezależność jednostki. Aby osiągnąć sukces, musimy skoncentrować się na sobie i indywidualnych celach, czyli mój interes jest ważniejszy od interesu grupy.
Można też sądzić, że trend indywidualizmu będzie narastał. Amerykańscy badacze, Santos, Varnum i Grossman, opublikowali w 2017 roku wyniki badania, w którym szukali odpowiedzi na pytanie: „Czy świat (jako całość) staje się coraz bardziej indywidualistyczny?”. Badanie obejmujące 78 krajów doprowadziło badaczy do konkluzji, że tak właśnie jest. W większości krajów poddanych analizie wskaźniki indywidualizmu wzrosły na przestrzeni ostatnich 50 lat. Efekt ten zauważalny jest szczególnie w krajach zamożniejszych, co prawdopodobnie wynika z tego, że życie w rozwiniętym gospodarczo społeczeństwie zmniejsza potrzebę polegania na grupie w celu przetrwania, umożliwiając ludziom priorytetowe traktowanie indywidualnych celów i wolności osobistej. Patrząc na dane dotyczące wypalenia, można powiedzieć, że ma to swoją cenę.
Czytaj także: Wszyscy jesteśmy narcyzami
Czy jednak indywidualizm na poziomie narodowym przekłada się na poziom jednostki? A jeżeli tak, to czy nasze osobiste wartości, związane z wartościami kultury indywidualistycznej, przekładają się na wypalenie? Szukając odpowiedzi na te pytania, przeprowadziłam kolejne badanie, którego wyniki opublikowałam z moim kolegą, Gao-Xian Linem z belgijskiego Katolickiego Uniwersytetu w Lowanium.
Zastosowaliśmy w nim portretowy kwestionariusz wartości autorstwa psychologa społecznego Shaloma Schwartza. Wymienia się w nim dziesięć wartości, z którymi badany może się utożsamiać na różnym poziomie. Na przykład, że ważne są osiągnięcia, żeby w życiu iść do przodu, żeby być lepszym niż inni. Czytając te sformułowania, badany zaznacza, w jakim stopniu są one zgodne z jego wartościami. Okazało się, że wśród tych dziesięciu wartości trzy wiążą się z wypaleniem rodzicielskim.
Jakie?
Dwa stwierdzenia sprzyjały wysokiemu poziomowi wypalenia rodzicielskiego. Były to: „Ważne jest dla mnie osiągnięcie sukcesu” i „Ważna jest dla mnie władza, czyli chcę być tym, który podejmuje decyzje”. Za to wartością, która chroni przed wypaleniem, jest życzliwość, czyli sformułowanie: „Ważne jest dla mnie, żeby pomagać innym”. Inaczej mówiąc, pragnienie sukcesu i władzy (oznaki indywidualizmu) powoduje, że obowiązki związane z rodzicielstwem mogą stać się obciążeniem. Może po prostu nie mamy na nie za bardzo czasu, gdy chcemy się koncentrować na swoich osiągnięciach i sukcesach, na przykład zawodowych.
Jeżeli jednak kierują nami wartości związane z troszczeniem się o innych (oznaka wspólnotowości), zadania rodzicielskie, wymagające niekiedy poświęcenia i rezygnacji z siebie, wpisują się w nasz system wartości i nie odbieramy ich jako balastu.
Wartością, która chroni przed wypaleniem, jest życzliwość, czyli sformułowanie: „Ważne jest dla mnie, żeby pomagać innym”.
W 2019 roku izraelskie badaczki, Haya Stier i Amit Kaplan, opublikowały wyniki badania, w którym pytały rodziców, czy dzieci są dla nich obciążeniem, czy radością. Brali w nim udział ankietowani z dwudziestu czterech państw, w tym z Polski. Składało się z sześciu pytań. Pierwsze dotyczyło tego, czy dziecko jest radością – odpowiedzi z Polski mieszczą się pośrodku.
Następnie pytano, czy dzieci podnoszą pozycję społeczną rodziców. I tu jesteśmy w czołówce, uważamy, że status bardzo nam się podnosi, ale ojcom zdecydowanie bardziej niż matkom. Co ciekawe, gdy rozmawiałam o tym badaniu ze studentkami, jedna przyznała, że ma pięcioro dzieci i wcale to nie podnosi jej pozycji społecznej, tylko wręcz przeciwnie, słyszy głosy, że ma dzieci dla 500 plus. Kolejne pytanie było o tym, czy dzieci to wsparcie na przyszłość. Polki i Polacy zgodnie i wysoko odpowiadali, że tak.
To jest ta słynna szklanka wody na starość.
Mam plakat Magdy Danaj (Porysunki) z pytaniem: „Kto mi na starość poda szklankę aperola?”. Po trzech pytaniach o pozytywne aspekty rodzicielstwa następowały trzy o aspekty negatywne: czy dziecko spowalnia moją karierę, czy jest obciążeniem finansowym i czy ogranicza moją wolność. I proszę, we wszystkich trzech negatywnych sformułowaniach Polska też uplasowała się wysoko. Co ciekawe, więcej mężczyzn niż kobiet uznało, że dziecko ogranicza ich wolność. Czyli podnosi pozycję społeczną bardziej mężczyznom niż kobietom, ale jednocześnie czują się oni bardziej ograniczeni niż kobiety.
To ciekawe, skoro w praktyce mniej się zajmują dziećmi.
W międzyczasie niemiecki socjolog Matthias Pollmann-Schult postanowił zbadać, jak to, że dzieci są obciążeniem finansowym i wpływają na ograniczenie wolności, wygląda w innych krajach, w zależności od prowadzonej polityki społecznej i wsparcia oferowanego rodzicom.
Okazało się, że gdy rodzice mają większe wsparcie instytucjonalne, jak urlop rodzicielski, deklarują mniejsze obciążenie. W Stanach Zjednoczonych rodzice nie mają ustawowo gwarantowanych urlopów macierzyńskich ani bezpłatnych żłobków i przedszkoli (chyba że zadba o to pracodawca w ramach benefitów pracowniczych), co jest mało pomocne dla pracujących rodziców.
W badaniach tych wyszło także, że większą satysfakcję z rodzicielstwa mają rodzice w krajach, które zapewniają elastyczność czasu pracy, większe zasiłki rodzinne i szerszy dostęp do instytucji publicznych, które wspomagają rodziców w opiece nad dziećmi. W Holandii w 2017 roku trzy razy więcej dzieci korzystało z publicznych żłobków i przedszkoli niż w Polsce – odpowiednio 31 i 11 procent. Nie dziwmy się zatem, że Holendrzy mają mniejsze wypalenie rodzicielskie niż my.
W czym jeszcze można się doszukiwać źródeł wypalenia rodzicielskiego?
Badania pokazują, że istotnym czynnikiem jest rodzicielski perfekcjonizm. Bo jakie są konsekwencje wspomnianego indywidualizmu? Ano takie, że staramy się być jak najlepsi i robić wszystko jak najlepiej, czyli stawiamy sobie wysokie wymagania, a potem je realizujemy lub czekamy na błąd. Miałam być świetna na studiach, miałem odnosić sukcesy w pracy, więc teraz mam być idealną mamą czy idealnym tatą i mieć idealne dziecko. A jak mi się coś nie uda, to bardzo to przeżywam. Dziś wiemy, że perfekcjonizm rodzicielski jest silnym czynnikiem, dzięki któremu możemy przewidzieć wystąpienie wypalenia rodzicielskiego.
Wydawało mi się, że ten perfekcjonizm – to tak zwane instagramowe rodzicielstwo, czyli jak to wspaniale jest w naszej rodzinie, właśnie upiekłam ciasteczka owsiane z mąki organicznej – jest jednak bańką osób z dużych miast, intensywnie korzystających z mediów społecznościowych.
Tam, gdzie nie ma mediów społecznościowych, jest telewizja, są reklamy, a w nich mama, tata, troje dzieci, border collie, wszyscy prosto od fryzjera. Okazuje się też, że w przypadku wypalenia rodzicielskiego czynniki demograficzne odgrywają niewielką rolę, choć wydawałoby się, że jest inaczej. Jasne, że na ryzyko wypalenia bardziej narażone są kobiety, osoby, które mają dziecko z niepełnosprawnością czy mające młodsze dzieci. A jak pani myśli, bardziej wypaleni są pracujący czy niepracujący rodzice?
Mam wrażenie, że rodzice pracujący są obarczeni gigantycznym poczuciem winy, że spędzają za dużo czasu w pracy, a nie z dziećmi. Z kolei osoby niepracujące są sfrustrowane, że mimo tego, że mają czas teoretycznie tylko na dom i dzieci, nie spełniają tych zawyżonych standardów.
Wypalenie rodzicielskie jest dużo wyższe w grupie osób niepracujących. I tak jest w każdym kraju. Matka, która idzie do pracy, musi odstawić dziecko do szkoły czy przedszkola, musi się ubrać, musi się zmobilizować. Ma też w głowie inne tematy niż tylko dziecko. Paradoksalnie praca staje się czasem tylko dla niej.
Niekiedy na moje warsztaty przychodzą babcie, które martwią się o swoje córki. Jedna przyznała, że namawiała córkę, gdy ta urodziła, żeby rzuciła pracę. A teraz rozumie, co córka ma na myśli, gdy mówi, że musi pracować, bo inaczej zwariuje.
Czytaj także: Rodzicielstwo. Smoki, lęk i trwoga
Nasz perfekcjonizm może też wynikać z dużych wymagań społecznych, jakie są nam stawiane. Znajome Angielki mieszkające w Polsce często zwracały mi uwagę na figurę obcej „Polish babci”, która zaczepia i mówi: „A gdzie czapeczka,? Dziecku tak się nie robi”. Te matki odbierały to jako opresję.
Z drugiej strony, kiedyś rodzice korzystali z mądrości rodzinnych przekazywanych z pokolenia na pokolenie. A teraz obserwujemy zwrot ku ekspertom. Gdy ekspert radzi, co robić, żeby utrzymać kontakt z dzieckiem, i mówi, że trzeba chodzić na warsztaty trzy razy w tygodniu, to tak robimy. Po prostu dziś eksperci wiedzą najlepiej.
Rodzice mają nadmiar obowiązków zawodowych, co przekłada się na mniej czasu dla dzieci, eksperci mają większy autorytet niż dziadkowie, a do tego współcześni dziadkowie niekoniecznie uważają, że sensem ich życia jest pomoc przy wnukach. Wreszcie ten wszechobecny, toksyczny perfekcjonizm. Sporo tego.
Jakie są konsekwencje wypalenia rodzicielskiego?
No właśnie, zobaczmy, czy w ogóle jest się czym przejmować. Bo można powiedzieć, że rodzice się wypalają, ale to przejdzie. Za dwadzieścia lat, a może wcale. Jako odpowiedź mam jeszcze jedno badanie, opublikowane przez zespół pod kierunkiem Moïry Mikolajczak w 2020 roku w „Clinical Psychological Science”. Wzięto w nim pod uwagę konsekwencje wypalenia rodzicielskiego i zawodowego. Szczególną uwagę poświęcono zaniedbaniom rodzicielskim i przemocy wobec dzieci.
Badania pokazują, że istotnym czynnikiem wypalenia jest rodzicielski perfekcjonizm. Bo jakie są konsekwencje wspomnianego indywidualizmu? Ano takie, że staramy się być jak najlepsi i robić wszystko jak najlepiej, czyli stawiamy sobie wysokie wymagania, a potem je realizujemy lub czekamy na błąd.
Gdy mówię o zaniedbaniach, mam na myśli sytuację, gdy nie zwracam uwagi, czy i jak dziecko jest ubrane, zwlekam kilka dni, zanim wykupię mu leki, ignoruję jego uczucia. Zaniedbanie może się zdarzyć każdemu. W przypadku przemocy chodzi na przykład o używanie słów typu: „Jeżeli będziesz niegrzeczny, wyjadę i więcej mnie już nie zobaczysz” – to tekst, który świadczy o totalnej bezradności rodziców. Mowa jeszcze o takich zachowaniach, jak posyłanie dziecku gniewnych spojrzeń i nieodzywanie się do niego, gdy zrobi coś, czego mu nie wolno. Albo karanie dziecka niszczeniem jego rzeczy, szarpanie, bicie czy mówienie bolesnych słów, typu „Nie kocham cię już”.
Dlaczego do tego badania włączono wypalenie zawodowe i depresję?
Żeby sprawdzić, czy wypalenie rodzicielskie to syndrom niezależny od wypalenia zawodowego i depresji. A okazałby się niezależny, gdyby wypalenie rodzicielskie tłumaczyło zaniedbania rodzicielskie i przemoc rodziców niezależnie od wypalenia zawodowego i depresji. Bo ktoś mógłby powiedzieć, że wypalenie rodzicielskie to po prostu konsekwencja wypalenia zawodowego. Albo że wypalenie rodzicielskie to forma depresji, czyli że ktoś ma depresję, więc i wypalenie. I że tak naprawdę nie mówimy tu o wypaleniu, tylko o depresji.
Ale różnica między wypaleniem rodzicielskim a zawodowym jest przecież fundamentalna. Z pracy się wychodzi, od dzieci raczej nie.
Właśnie, to są różne sfery życia i mają różne konsekwencje. Ale jeżeli chcemy wprowadzić nowy konstrukt na grunt psychologii, musimy wykazać, że przewiduje on coś, czego inne konstrukty do tej pory nie mogły przewidzieć. W tym badaniu okazało się, że wypalenie rodzicielskie wiąże się z zawodowym, że wiąże się z depresją, z obniżoną satysfakcją rodzicielską, a także tą zawodową. Jednak tylko wypalenie rodzicielskie wiązało się z przemocą wobec dzieci i zaniedbaniami rodzicielskimi. Co więcej, myśli ucieczkowe i samobójcze są tutaj porównywalne z tymi, które towarzyszą depresji.
To, co różni te konstrukty, to konsekwencje, które dotyczą nie tylko samego rodzica, który oczywiście jest zestresowany. Dotyczą także partnera, bo w tych badaniach osoby o wyższym poziomie wypalenia rodzicielskiego deklarowały mniejszą satysfakcję ze związku i więcej konfliktów z partnerem. Dotyczą również dziecka, bo to ono doświadcza przemocy i zaniedbania. Więc wypalenie dotyka każdego w systemie.
Jak to zmienić na poziomie systemowym i indywidualnym? Jak wesprzeć rodziców, którzy potrzebują pomocy?
Przede wszystkim ważne jest wsparcie ze strony państwa, także finansowe, większa dostępność instytucji publicznych, opiekuńczych. Oraz elastyczność w miejscu pracy. Na poziomie indywidualnym duże znaczenie ma wsparcie społeczne. Moja magistrantka przeprowadziła badanie, w którym sprawdzała, jakie formy wsparcia są istotne dla ochrony przed wypaleniem rodzicielskim. Pod uwagę wzięła wsparcie materialne, przy czym tu nie chodzi o 500 plus, tylko o to, że ktoś przyjdzie i ugotuje mi obiad, uprasuje ubrania czy posprząta. To jest wsparcie materialne.
Innym rodzajem wsparcia jest to poznawcze, czyli takie, że ktoś mi wytłumaczy, który lekarz jest najlepszy, co zrobić z karmieniem czy zdrowiem dziecka. Ważne jest też poczucie przynależności, czyli że mamy grupę wsparcia, kogoś, z kim możemy wyjść do kina, wybrać się na wycieczkę czy po prostu spędzić popołudnie. Wśród kobiet aktywnych zawodowo dominuje potrzeba posiadania wsparcia materialnego. U kobiet niepracujących ważne jest poczucie przynależności. I szansa na rozmowę, zwłaszcza dla młodych rodziców, że jest czas i przestrzeń, żeby się spotkać i powymieniać doświadczeniami, że jeden boryka się z takim problemem, a drugi z innym, ale te niepokoje czy niepewność są podobne.
Wśród kobiet aktywnych zawodowo dominuje potrzeba posiadania wsparcia materialnego. U kobiet niepracujących ważne jest poczucie przynależności.
Zespół portugalskich badaczy z Uniwersytetu w Porto pod kierunkiem Filipy César zrealizował badanie opublikowane w 2018 roku pod znamiennym tytułem To Suffer in Paradise (Cierpieć w raju). Analizie poddano zawartość emocjonalną komunikatów dotyczących bycia rodzicem, które pojawiały się na Facebooku w grupach otwartych i zamkniętych. Okazało się, że w grupach otwartych (badacze nazwali je normatywnymi) matki opowiadały, jak cudownie im było podczas porodu, jakie to było szczęście. Ale w grupach zamkniętych czuły większą gotowość do dzielenia się negatywnymi wspomnieniami i myślami. Czyli prywatne odczucia związane z macierzyństwem są inne niż w wersji oficjalnej, jeżeli kobieta ma poczucie bezpieczeństwa, że może się nimi podzielić.
Myślę, że w Polsce ta presja idealnej rodziny, idealnej mamy i tego, że matka rodzi się wraz z narodzinami dzieci, jest ogromna. Dlatego znalezienie grupy wsparcia, do której można przynależeć, po prostu podzielić się swoimi sprawami w bezpiecznym miejscu, ale też odpuszczenie sobie perfekcjonizmu, bycia idealnym rodzicem, to bardzo potrzebne rzeczy.
Na koniec zapytam, jak się przygotować mentalnie do wakacji z dziećmi, żeby to był fajny urlop?
Wydaje mi się, że aby być dobrym rodzicem, trzeba być uporządkowaną, troszczącą się o siebie i choć trochę szczęśliwą osobą. Jak w nieco wyświechtanej metaforze: w samolocie najpierw załóż maskę sobie, a dopiero potem dziecku. Jeżeli rodzic czuje, że jest tak przeciążony swoim życiem, nie tylko byciem rodzicem, ale w ogóle – tym, że ma ciężką pracę, że miał trudny czas i potrzebuje odpoczynku, chwili dla siebie, żeby nabrać dystansu do różnych spraw, to ma do tego święte prawo. Jeśli to oznacza, że dziecko pojedzie na kolonie, to trudno. To też jest dla niego jakieś doświadczenie, dzieci od urodzenia oddalają się od swoich rodziców, więc kolonie są jednym z przejawów dość naturalnego odchodzenia w świat i radzenia sobie z nim.
Warunkiem udanego urlopu z dziećmi jest to, żeby rodzic chociaż trochę był wypoczęty. Bo jeżeli wpadnie z totalnego zmęczenia pracą w zmęczenie związane z przygotowaniami do wyjazdu na wakacje, to nic z tego nie będzie. Dobrze jest też pojechać na przykład w takie miejsce, gdzie są inne dzieci albo ze znajomymi z dziećmi, żeby trochę się dzielić nimi i odpowiedzialnością za nie, żeby nie być skazanym na samodzielne zapewnianie im wakacji.
Pamiętam, gdy podczas jakiejś konferencji pewna kobieta opowiadała o wioskach dziecięcych. Mówiła, że opiekunowie mają obligatoryjny trzytygodniowy urlop, podczas którego dzieci zostają pod opieką innych. A my jedziemy na urlop z dziećmi, psem i kotem. I może dzieci odpoczywają, ale czy rodzice?