Twój dostęp nie jest aktywny. Skorzystaj z oferty i zapewnij sobie dostęp do wszystkich treści.


Czytaj i słuchaj bez ograniczeń. Zaloguj się lub skorzystaj z naszej oferty

Reportaż

Archiwiści społeczni: zbieracze historii przez małe „h”

Archiwiści społeczni interesują się ludźmi, którymi nie interesują się podręczniki. Nie rekonstruują bitew, lecz zwykłe życie.
Ewelina Bartosik, antropolożka kultury, archiwistka społeczna. Zdjęcie ARCHIWUM PRYWATNE
POSŁUCHAJ

W Grybowie historia wychodzi z szuflad, komórek, piwnic i drewnianych szop, splatając się z teraźniejszością. Dawni mieszkańcy tego miasteczka leżącego w Beskidzie Niskim patrzą na obecnych, a obecni na dawnych.

Friemeta Lieba i Jakub Gottlobowie z córką, zięciem i wnukami spoglądają na śpieszących do kościoła. Kochany przez grybowian ksiądz Adam Kaźmierczyk, kustosz Muzeum Parafialnego, odprowadza kondukty żałobne zmierzające na pobliski cmentarz. Franciszek Paszek pseudonim „Kmicic”, dowódca oddziału partyzantów i żołnierz Armii Krajowej, patrzy na wędrujących na górę Chełm. Dzieciaki wybiegające ze szkoły podstawowej przy ulicy Węgierskiej mijają około dziesięcioletnią Manię i ośmioletniego Ida.

Wielki portret dzieci – namalowany na ścianie jednego z budynków spółdzielni handlowo-produkcyjnej przez Arkadiusza Andrejkowa, artystę z Sanoka – powstał na podstawie przedwojennego zdjęcia w ramach projektu Cichy Memoriał.

Dostęp online
Czytaj i słuchaj bez ograniczeń. Kup

Wszystkich murali jest w Grybowie osiem, jeden – łemkowskiej rodziny – w pobliskiej Florynce. Przy malowidle Mani i Ida wisi tabliczka z oryginalnym zdjęciem dzieci. Dziewczynka o ciekawskim spojrzeniu i włosach do ucha, ubrana w ciemną sukienkę z marynarskim kołnierzem, siedzi na murku. Obok niej zawadiacko uśmiechnięty łobuziak, ze śmieszną, krótko przyciętą grzywką, w dwurzędowym płaszczyku i berecie.

– Rodzina mówiła na nich Mania i Ido, ale w dokumentach są zapisani jako Mariem i Jehuda Riegelhauptowie. Mieszkali dwa kroki stąd, przy Rynku pod numerem trzecim – tłumaczy Kamil Kmak.

Trzydziestotrzyletni Kmak – czarna broda, czarne, zaczesane do tyłu włosy, spięte w kitkę – pracuje w banku, mieszka w Krakowie, ale żyje historią swojego rodzinnego miasta. Jest liderem Sagi Grybów, stowarzyszenia skupiającego archiwistów społecznych, którzy przybliżają przeszłość tego dawnego wielokulturowego miasteczka obecnym mieszkańcom.

Kolekcjonerzy ludzkich historii

Archiwiści społeczni kolekcjonują ludzkie historie. Interesują się ludźmi, którymi nie interesują się podręczniki. Słuchają wspomnień, gromadzą pamiątki, czytają listy i dzienniki. Nie rekonstruują bitew, lecz zwykłe życie.

Jedyną osobą z rodziny Riegelhauptów, która uniknęła Zagłady, była Feiga, ciotka dzieci. Jeszcze przed wojną udało jej się wyjechać do Palestyny. Zachowały się listy do Feigi, pisane przez jej ojca, bratową, przyjaciółki i Manię. Listy dziewczynki to lekko pożółkłe, poplamione kartki w kratkę, zapisane starannym, okrągłym pismem dziecka, które niedawno nauczyło się pisać. „Kochana Ciociu! W szkole haftuję na kanwie, robię już siódmy ścieg. (…) Tutaj nie ma już żadnych kwiatków, tylko deszcz wciąż pada. Ten list pisałam sama, nikt mi nie pomógł. Pozdrawiam Cię serdecznie, pa pa pa i całusów 102”.

Zasoby Społecznego Archiwum Grybowa.

zdjęcie MAREK DAKOWSKI

Listy Mani czytały dzieci na lekcjach religii w szkole podstawowej, na którą rodzeństwo patrzy z muralu. Lekcje wymyśliła i poprowadziła Anna Boruch z Sagi Grybów w ramach Akademii Opiekunów Pamięci, projektu Żydowskiego Muzeum Galicja w Krakowie, skierowanego do lokalnych aktywistów i pasjonatów, którzy interesują się historią Żydów w swoim regionie.

Uczniowie śmiali się, że Mania uczyła się w szkole haftowania, i pytali o losy dziewczynki. Mania i Ido nie przeżyli wojny. …

Chcesz przeczytać do końca? Wykup dostęp online

Zapewnij sobie dostęp do ulubionych tekstów, nagrań audio, a także miesięcznika w wersji na czytniki.

Wykup dostęp online

Reportaż ukazał się w grudniowym wydaniu „Pisma” (12/2022) pod tytułem Z archiwum S.

Logotyp Centrum Archiwistyki Społecznej

Partnerem reportażu jest Centrum Archiwistyki Społecznej, instytucja kultury, która rozwija ruch archiwistyki społecznej w Polsce. CAS prowadzi portal Zbiory Społeczne, na którym znajduje się ponad 125 000 materiałów – unikatowych fotografii, pamiątek, kronik i nagrań zamieszczonych przez archiwa społeczne z całej Polski.

Newsletter

Pismo na bieżąco

Nie przegap najnowszego numeru Pisma i dodatkowych treści, jakie co miesiąc publikujemy online. Zapisz się na newsletter. Poinformujemy Cię o najnowszym numerze, podcastach i dodatkowych treściach w serwisie.

* pola obowiązkowe

SUBMIT

SPRAWDŹ SWOJĄ SKRZYNKĘ E-MAIL I POTWIERDŹ ZAPIS NA NEWSLETTER.

DZIĘKUJEMY! WKRÓTCE OTRZYMASZ NAJNOWSZE WYDANIE NASZEGO NEWSLETTERA.

Twoja rezygnacja z newslettera została zapisana.

WYŁĄCZNIE DLA OSÓB Z AKTYWNYM DOSTĘPEM ONLINE.

Zaloguj

ABY SIĘ ZAPISAĆ MUSISZ MIEĆ WYKUPIONY DOSTĘP ONLINE.

Sprawdź ofertę

Newsletter

Pismo na bieżąco

Nie przegap najnowszego numeru Pisma i dodatkowych treści, jakie co miesiąc publikujemy online. Zapisz się na newsletter. Poinformujemy Cię o najnowszym numerze, podcastach i dodatkowych treściach w serwisie.

* pola obowiązkowe

SUBMIT

SPRAWDŹ SWOJĄ SKRZYNKĘ E-MAIL I POTWIERDŹ ZAPIS NA NEWSLETTER.

DZIĘKUJEMY! WKRÓTCE OTRZYMASZ NAJNOWSZE WYDANIE NASZEGO NEWSLETTERA.

Twoja rezygnacja z newslettera została zapisana.

WYŁĄCZNIE DLA OSÓB Z AKTYWNYM DOSTĘPEM ONLINE.

Zaloguj

ABY SIĘ ZAPISAĆ MUSISZ MIEĆ WYKUPIONY DOSTĘP ONLINE.

Sprawdź ofertę

-

-

-

  • -
ZAPISZ
USTAW PRĘDKOŚĆ ODTWARZANIA
0,75X
1,00X
1,25X
1,50X
00:00
50:00