Twój dostęp nie jest aktywny. Skorzystaj z oferty i zapewnij sobie dostęp do wszystkich treści.
Ten tekst udostępniamy bezpłatnie do 15 listopada 2026. Partnerem otwartego tekstu jest 20. Festiwal Filmowy Pięć Smaków, który odbędzie się w Warszawie między 10 a 17 listopada 2026 roku w Kinie Muranów, Kinotece oraz Kinomuzeum. Odsłona online potrwa do 6 grudnia. Więcej informacji, pełny program, karnety i bilety na: piecsmakow.pl.
Społeczeństwa upadają, niekiedy gwałtownie. Mimo to prorocy zagłady powinni pamiętać, że ich najmroczniejsze przepowiednie co do zasady okazywały się być nieco przedwczesne. W 1968 roku entomolog Paul Ehrlich, wraz ze swoją często pomijaną jako autorka żoną Anną, opublikowali bestsellerową książkę The Population Bomb (Bomba populacyjna). Od stuleci ekonomiści wyrażali obawy, że wzrost światowych zasobów żywności nigdy nie dogoni rosnącego tłumu ludzi. Teraz nasz los miał się dopełnić. „Walka o nakarmienie całej ludzkości się zakończyła”, pisał Ehrlich. „W latach 70. na świecie zapanuje głód, z tego powodu umrą setki milionów ludzi” (przeł. A.D). Było to powszechne w tamtej epoce przekonanie: dekadę wcześniej, w odrobinę tylko żartobliwym artykule w „Science” szacowano, że w listopadzie 2026 roku populacja ludzka na całym świecie sięgnie nieskończoności.
Ehrlich proponował kilka rozsądnych recept – legalizację aborcji, inwestowanie w badania nad antykoncepcją i edukację seksualną – podsuwał też jednak pomysł doprawiania zasobów wody środkami powodującymi czasową bezpłodność. Amerykanie zapewne oprotestowaliby tak drakońskie metody, przyznawał, ale ludzie z innych części świata nie powinni mieć wyboru. Byłoby jego zdaniem wysoce racjonalne uzależniać pomoc żywnościową dla krajów rozwijających się od ich zdolności do wykazania się cywilizowaną powściągliwością. Państwa, które nieprzerwanie tolerują rozpasanie w kwestii kopulacji – wskazywał tu na Indie – zostawi się, by wyżywiły się same.
The Population Bomb przekształciła regionalny niepokój w globalną panikę. Indie w mniej niż dwa lata poddały miliony swoich obywateli przymusowej sterylizacji. Chiny podjęły wiele inicjatyw – których kulminacją była niesławna polityka jednego dziecka – wprowadzając mandaty, obowiązkowe wkładki domaciczne i niechciane aborcje. Za najbardziej drastyczne metody, które zastosowano w celu przymusowej kontroli populacji, trudno obwiniać Ehrlicha. Można mu jednak przypisać fatalne wyczucie czasu. Zanim bowiem The Population Bomb opublikowano, wskaźnik wzrostu populacji zdążył już osiągnąć szczyt. Od setek tysięcy lat szliśmy i się rozmnażaliśmy. Ta epoka właśnie dobiegała końca.
„Współczynnik dzietności” to orientacyjnie oszacowana liczba dzieci, które średnio urodzi jedna kobieta. Populacja będzie stabilna, jeśli reprodukcja przebiega na poziomie „wskaźnika zastępowalności”, wynoszącego około 2,1 dziecka na matkę (ta jedynka po przecinku to statystyczny eufemizm, za którym kryją się osobiste tragedie). Wszystko powyżej tego progu teoretycznie będzie generować ekspansję w tempie wykładniczym, wszystko poniżej – postępujący w tempie wykładniczym rozkład.
Przeczytaj też: Dzieci won! Marzenia o martwej ciszy pod oknem
W 1960 roku maleńkie państwo Singapur miało współczynnik dzietności wynoszący niemal sześć. Do 1985 roku zmniejszył się on do 1,6 – wskaźnika, który oznacza groźbę spadku populacji niemal o połowę w ciągu dwóch pokoleń. – Przez 20 lat przywódcy Singapuru powtarzali: „Och, niekontrolowany współczynnik dzietności ma straszliwie groźne konsekwencje, wskaźniki muszą spaść”, po czym postawili średnik i nagle, nawet bez przerwy na oddech, oświadczyli: „Zaraz, w sumie muszą wzrosnąć” – powiedział mi ekonomista Nicholas Eberstadt. Przywódcy państwa rozpoczęli więc kampanię promocyjną „Miej przynajmniej trójkę (jeśli cię na to stać)”. I choć Singapurczycy znani są z patriotycznych zachowań, w tym przypadku, mimo chwytliwego sloganu, okazali się nieskłonni do współpracy. To, że koszmarna wizja zbyt wielu potomków zamieniła się w równie ponurą wizję ich zbyt małej liczby, kolejne kraje odkrywały jeden po drugim. Kiedy w Japonii w 2007 roku współczynnik dzietności spadł do 1,3, konserwatywny minister nazwał kobiety „maszynami do rodzenia dzieci”. Stwierdzenie to nie zostało, nazywając to eufemistycznie, zbyt dobrze przyjęte – oburzyło nawet żonę ministra.
Obecnie spadek płodności jest zjawiskiem niemal powszechnym. Albania, Salwador i Nepal, z których żadne nie należy do państw bogatych, znajdują się poniżej wskaźnika zastępowalności. W Iranie współczynnik dzietności jest o połowę mniejszy niż 30 lat temu. Wciąż też pojawiają się kolejne nagłówki ogłaszające „zimę demograficzną w Europie”. Giorgia Meloni, premierka Włoch, powiedziała, że jej krajowi przeznaczone jest „zniknięcie”. Z kolei pewien japoński ekonomista stworzył konceptualny zegar, który odlicza czas do momentu urodzenia się ostatniego dziecka w jego kraju: aktualnie przewidywana data to 5 stycznia 2720 roku.
Dopiero za kilka lat będziemy mogli to stwierdzić z całą pewnością, jednak możliwe, że po raz pierwszy do ogólnoświatowej zapaści i globalnego osunięcia się poniżej progu zastępowalności doszło w 2023 roku. Choć w kilku miejscach dzietność pozostaje wysoka – w Azji Środkowej czy Afryce Subsaharyjskiej – nawet tam wskaźniki spadają. Rośnie za to paranoja. W zeszłym roku setki mężczyzn w Republice Środkowej Afryki zgłaszało przekonanie, przypuszczalnie urojone, że ich genitalia znikają. W Nigerii, gdzie wskaźnik dzietności spadł z siedmiu do czterech, popularny brukowiec widzi w tym spisek zboczeńców z francuskiego wywiadu, którzy „używając tajemnych innowacyjnych nanotechnologii, kradną Afrykańczykom penisy, żeby zahamować i odwrócić wymieranie Europejczyków, którzy nie chcą mieć dzieci”.
Obecnie spadek płodności jest zjawiskiem niemal powszechnym. Albania, Salwador i Nepal, z których żadne nie należy do państw bogatych, znajdują się poniżej wskaźnika zastępowalności. W Iranie współczynnik dzietności jest o połowę mniejszy niż 30 lat temu.
Całe to zjawisko i jego osobliwa moc szerzenia chaosu aż do niedawna umykały Amerykanom. Przy czym w ostatnich dwóch dekadach w Stanach Zjednoczonych wskaźnik dzietności spadł o około 20 procent, do 1,6. Prawica uważa depopulację za zagrożenie poważniejsze niż zmiana klimatu. Elon Musk opisuje ją jako „największe niebezpieczeństwo, z jakim dotąd musiała się mierzyć cywilizacja” i próbuje, dyskretnie, skompensować ją na własną rękę. Spłodził, przynajmniej według medialnych doniesień, około trzynaściorga dzieci; mówi się też, że jest chętny rozdawać swoje nasienie przyjaciołom, pracownikom, a także ludziom, których poznał kiedyś na jakimś przyjęciu. (Musk temu zaprzecza; osobom sceptycznym wobec tej strategii warto jednak przypomnieć Czyngis-Chana, który według legendy miał ponad 1000 potomków). Wiceprezydent J.D. Vance za „katastrofalny problem” obwinia „bezdzietną lewicę”. Liberałowie natomiast traktują tę kwestię, nie bez racji, raczej jako pretekst do wzniecania paniki, która ma usprawiedliwić republikańskie ataki na prawa reprodukcyjne. Niektórzy idą nawet dalej: kurcząca się populacja jest bardziej zrównoważona z punktu widzenia środowiska.
Każdy, kto proponuje jedno konkretne wyjaśnienie tego stanu rzeczy, prawdopodobnie jest w błędzie. Kwestia dzietności łączy być może najważniejszą decyzję, jaką może podjąć jednostka, z pytaniami dotyczącymi naszego zbiorowego losu, na które nie ma odpowiedzi. Tym samym teoria dzietności musi być teorią wszystkiego – płci kulturowej, pieniędzy, polityki, kultury, ewolucji. – Osoba, która potrafiłaby to wyjaśnić, zasługuje na Nobla nie z ekonomii, ale z literatury – powiedział mi Eberstadt.
Przewiduje się, że liczba ludności na świecie będzie wzrastać jeszcze przez mniej więcej pół wieku. Następnie nasza populacja zacznie się kurczyć. To bezprecedensowe zjawisko. Niemal niczego nie da się tu orzec czy przewidzieć. Tu i ówdzie można jednak dostrzec zwiastuny możliwej przyszłości. Wskaźnik dzietności w Korei Południowej wynosi 0,7 – jest więc najniższy na całym świecie. Niewykluczone, że to najniższy współczynnik dzietności w całych znanych dziejach. Jeśli ta trajektoria się utrzyma, każde kolejne pokolenie będzie o jedną trzecią mniejsze od poprzedniego. Każdych 100 współczesnych Koreańczyków i Koreanek w wieku rozrodczym dochowa się, w sumie, około 12 wnucząt. Ten kraj jest pod tym względem wyjątkowy, jednak być może nie pozostanie wyjątkiem na długo. Jak powiedział mi John Lee, analityk polityczny z Korei, „jesteśmy jak kanarek w kopalni”.
W Seulu, złożonym z ciągnących się w nieskończoność skupisk futurystycznych drapaczy chmur zbudowanych przez Samsunga lub LG, nieuchronne niedobory ludności mogą wydawać się absurdalne. Obszar metropolitalny stolicy, zamieszkany przez 26 milionów obywateli – około połowę wszystkich mieszkańców Korei Południowej – jest być może najgęściej zaludnionym regionem uprzemysłowionego świata. Kiedy przyjechałem tam w listopadzie [2024 roku – przyp. red.], doradzano mi, żebym wyjmował telefon z kieszeni na stacji metra, ponieważ w wagonie nie da się już tego zrobić. W metrze siedzenia koloru fuksji są zarezerwowane dla kobiet w ciąży. Te, po których ciąży jeszcze nie widać, dostają specjalne medaliony jako świadectwo brzemienności. Zapętlone filmy instruktażowe przypominają pasażerom o właściwym zachowaniu. Nawet w godzinach szczytu te konkretne siedzenia często jednak pozostają puste. Wygląda na to, że są nie tyle wyrazem pragmatyzmu, ile aktem bezzasadnej wiary – są jak miejsce dla Eliasza przy sederowym stole.
W metrze siedzenia koloru fuksji są zarezerwowane dla kobiet w ciąży. Te, po których ciąży jeszcze nie widać, dostają specjalne medaliony jako świadectwo brzemienności. Zapętlone filmy instruktażowe przypominają pasażerom o właściwym zachowaniu.
Oznaki wyludnienia są wszechobecne. Koreańczycy w średnim wieku wspominają czasy, gdy dzieci było pełno. W 1970 roku urodziło się ich w Korei milion. W pokoleniu wyżu demograficznego przeciętna klasa szkolna liczyła 70 lub 80 osób, a szkoły były zmuszone organizować dla uczniów poranne i popołudniowe zmiany. Można by pomyśleć, że ludzie ci zamieszkiwali inny kraj. W 2023 roku liczba urodzeń wyniosła bowiem zaledwie 230 tysięcy. Firma, która produkowała mleko dla niemowląt, przebranżowiła się i zaczęła wytwarzać koktajle na podtrzymanie masy mięśniowej u osób starszych. Około 200 przedszkoli zamieniono w domy opieki, niekiedy pod tym samym kierownictwem, z tymi samymi gumowanymi podłogami do zabaw i tymi samymi kredkami. Wiejska szkoła stała się schroniskiem dla kotów.
Każdy Koreańczyk słyszał, że populacja kraju nieuchronnie dąży do zera. – Jeśli spytasz ludzi na ulicy: „Jaki jest ogólny wskaźnik dzietności w Korei?”, będą znali odpowiedź! – powiedział mi Cho Youngtae, demograf-celebryta z Narodowego Uniwersytetu Seulskiego. Często znają ten wskaźnik do dwóch miejsc po przecinku. To kraj, w którym demograf może zostać celebrytą.
Firma, która produkowała mleko dla niemowląt, przebranżowiła się i zaczęła wytwarzać koktajle na podtrzymanie masy mięśniowej u osób starszych. Około 200 przedszkoli zamieniono w domy opieki.
Poza Seulem po dzieciach w znacznej mierze pozostały już tylko ślady. W 157 szkołach podstawowych w 2023 roku nie zaplanowano przyjmowania nowych uczniów. W tamtym roku w nadmorskiej wiosce Iwon-myeon zarejestrowano narodziny tylko jednego dziecka. Całą osadę udekorowano bannerami, na których imiennie gratulowano rodzicom „wydania na świat słodkiego małego aniołka”. Z kolei w pewnej wsi w Haenam, regionie, który obejmuje południowy skrawek Półwyspu Koreańskiego, ostatnie narodziny dziecka zarejestrowano podczas olimpiady w Seulu w 1988 roku.
Kraniec Haenam, gdzie prowincja osuwa się do morza, wypada na wysmaganym wiatrami przylądku Ttangkkeut, którego nazwa znaczy „Koniec świata”. Niedaleko stąd znajduje się szkoła, do której kiedyś uczęszczało ponad 1000 dzieci w wieku podstawówkowym. Kiedy ją odwiedziłem w listopadzie, miała pięcioro uczniów. Przed budynkiem, którego fasadę rozjaśniała pastelowa tęcza, stał pomnik chłopca w sportowym stroju, trzymającego wzniesioną pochodnię. Napis na cokole głosił: „Siła fizyczna siłą narodu”. Przy wejściu czekały na mnie kapcie, obok znajdowała się gablotka z trofeami – świadectwo minionej chwały – i zalaminowany plakat, na którym przedstawiono troje pierwszaków i ich plany dotyczące kariery (policjant, architekt, piosenkarz-idol) oraz dwóch sześcioklasistów (kierowca ciężarówki, pilot myśliwca).
W pamiętnej scenie z Ludzkich dzieci, filmu Alfonso Cuaróna z 2006 roku, dystopijnej wizji bezpłodnego świata, jeleń przebiega przez szkolny korytarz zasypany śmieciami. Tutaj jednak wystrzegano się wszystkiego, co mogłoby świadczyć, że miejsce jest opustoszałe: korytarze były jasne, zamiecione i świeżo odmalowane. Dawne pokoje dyrektora, który odszedł ze szkoły, odkurzone, jakby w oczekiwaniu na spotkania z rodzicami, sprawiały lekko upiorne wrażenie. W sąsiedniej pustej sali znajdowała się masywna konsola nagłośnieniowa z pięcioma mikrofonami umieszonymi na różnych wysokościach. Wyglądało to tak, jakby ludzie nagle wyparowali.
Kierowniczka szkoły, Lee Youngmi, sprawnie, choć z rezerwą, ugościła mnie w głównym gabinecie, zastawionym nieskazitelnie czystymi urządzeniami – maszyną do bindowania na spirali i laminatorem – oraz zaproponowała herbatę imbirową i ciasteczka. Kiedy 10 lat temu podjęła pracę, w szkole było 60 uczniów. Od tego czasu miasto jednak opustoszało. Wielki targ bydła, niegdyś jasno oświetlony jeszcze długo po zapadnięciu zmroku, przestał działać, podobnie jak browar, tartak, komisariat policji i poczta. Rodzice walczyli, żeby pozostawiono im szkołę służącą za ośrodek życia społecznego, jednak teraz dzieci narzekają, że nie ma już się z kim bawić. Aktualną grupę uczniów nauczyciele ochrzcili mianem Pięciu Orlich Braci, nawiązując do starego koreańskiego komiksu o superbohaterach. Lee przywykła do samotności. Zostawiając mnie w pokoju, odruchowo wyłączyła ogrzewanie.
Kang Wooyounga, nauczyciela szóstej klasy, mężczyznę po dwudziestce, otacza podobna aura rezygnacji. Jego dwaj uczniowie spędzają czas razem, odkąd dorośli do wieku szkolnego. Kiedy pytam, czy się kolegują, pytanie wydaje się zbijać go z tropu: jasne, kłócą się czasami, ale nie znają żadnych innych dzieci w swoim wieku. – Plus jest taki, że mogę być bardzo blisko ze swoimi uczniami. Minus, że nie mają jak nauczyć się socjalizować w grupie – mówi. Mało prawdopodobne, by codzienność tych dzieci zakłóciło pojawienie się jakiegoś dziwnego nowego dzieciaka czy udręki związane z niedostępnym obiektem zauroczenia. Jeden z szóstoklasistów jest dzieckiem z niepełnosprawnością, więc zatrudniono dla niego nauczyciela wspomagającego, jednak trudno było uzasadnić utrzymanie tego stanowiska. Za rok szkoła prawdopodobnie zostanie zamknięta. Kang jest zachwycony swoją pierwszą posadą, praca nauczycielska była jego marzeniem od dzieciństwa. Jednak on także nie ma w mieście żadnych przyjaciół.
Właśnie miały się zacząć zajęcia dodatkowe. Występują w dwóch wersjach: drukowanie w 3D oraz coś, co Lee nazywa „nowym sportem”. Nie potrafiła podać mi żadnych szczegółów, jeśli idzie o te nowe zajęcia sportowe, które odbywają się we wtorki. Kiedyś szkoła miała w ofercie koszykówkę, badmintona i piłkę nożną, ale taka ekstrawagancja wymaga pewnej masy krytycznej. Kierowniczka pozwala mi spacerować po szkole, która sprawia wrażenie muzeum artefaktów dzieciństwa: nieoświetlona, ale dobrze zaopatrzona sala gimnastyczna, zaciemniona stołówka wyposażona w małą scenę, ogromne opuszczone place zabaw, zarastające boiska do gry w piłkę. Jedynym widocznym ustępstwem na rzecz demograficznych realiów było robotyczne urządzenie do jednoosobowej gry w ping-ponga.
Koniec świata bywa zazwyczaj przedstawiany jako seria gorączkowych konwulsji, tymczasem zanikanie populacji to apokalipsa rozłożona na raty. W pewnym momencie w filmie Ludzkie dzieci główny bohater, grany przez Clive’a Owena, ogląda prywatne archiwum skarbów kultury – Dawida Michała Anioła, Guernicę Pabla Picassa – i zwraca się do właściciela z pytaniem: „Za 100 lat nie będzie ani jednego smutnego skurwiela, który by mógł to oglądać. Po co to robisz?”. „Po prostu o tym nie myślę” – odpowiada właściciel.
Przeczytaj też: Wypalony jak rodzic?
Histeria na punkcie liczby dzieci często staje się alibi dla histerii na punkcie tego, kto ma je rodzić. W pierwszych dekadach Cesarstwa Rzymskiego Oktawian August coraz bardziej fiksował się na dekadenckiej miejskiej elicie, która najwyraźniej nie chciała się rozmnażać. Orzekł, że klasa patrycjuszy zdradza ojczyznę, „czyniąc ją bezpłodną”; odmawianie przodkom nieśmiertelności rodu było aktem „gorszym niż morderstwo”. W 9. roku naszej ery uchwalił, że mężczyzna z wyższej klasy, który w wieku 25 lat pozostanie bezżenny, utraci dziedzictwo. Ponadto członkom elit zakazano wchodzenia w związki małżeńskie z aktorkami. Bezpłodność prawdopodobnie niekoniecznie wynikała z romansów z nimi, była raczej efektem obecności ołowiu w naczyniach, kosmetykach i rurach. Tak czy inaczej, ich biologiczne dziedzictwo rzeczywiście ginęło: w genach późniejszych mieszkańców Europy nie daje się odnaleźć zbyt wielu pozostałości po mieszkańcach rzymskich miast z okresu cesarstwa. Populacja jako całość miała się jednak dobrze.
Nie licząc punktów zwrotnych, takich jak najazdy mongolskie, czarna śmierć i wojna trzydziestoletnia, liczba ludności w Eurazji rosła stale, choć powoli, przez większość dwóch tysiącleci, które upłynęły od czasów Augusta. Jak zauważył słynny ekonomista Thomas Malthus, jedynym czynnikiem skutecznie hamującym generalnie obezwładniającą „namiętność między płciami” była obawa, że dzieci umrą z głodu. Rodziny były dostatecznie duże, aby zrekompensować to, że prawie połowie wszystkich urodzonych dzieci nigdy nie dane było świętować piątych urodzin. Około 1805 roku jako ludzkość przekroczyliśmy próg miliarda. Dojście do tego punktu trwało tyle, ile cała nasza historia. Na kolejny miliard trzeba było zaledwie 123 lata.
Około 1805 roku jako ludzkość przekroczyliśmy próg miliarda. Dojście do tego punktu trwało tyle, ile cała nasza historia. Na kolejny miliard trzeba było zaledwie 123 lata.
Ta demograficzna eksplozja w osobliwy sposób zbiegła się ze spadkiem płodności w Europie. Pionierami byli tu francuscy arystokraci: w interesie konsolidacji rodzinnych majątków i prestiżu szlachta coraz bardziej odsuwała w czasie zawarcie małżeństwa, a następnie starała się ograniczyć liczbę potomstwa, które mogło oczekiwać swojego udziału w spadku. Miało to sens. Te same praktyki rozprzestrzeniły się jednak, drogą naśladownictwa, wśród niższych warstw. To nie było już tak sensowne. Wyglądało na to, że zaraźliwe wzorce kulturowe mogą stłumić ewolucyjny imperatyw.
W XX wieku pojawiły się bardziej racjonalne powody. Uprzemysławiająca się gospodarka nie wymagała już dzieci do pomocy w gospodarstwie. Kobiety mogły swobodnie podejmować pracę. W tym samym czasie rozwój medycyny i poprawa warunków sanitarnych radykalnie zmniejszyły śmiertelność dzieci. Stały się one aktywami kapitałowymi, zaś inwestowanie w ich edukację mogło przynieść realne zyski. Ekonomiści dostrzegli analogię z innymi dobrami konsumpcyjnymi trwałego użytku: gdy rodziny stają się bogatsze, nie kupują tak po prostu kolejnych samochodów – kupują lepsze samochody.
Skoro dobrobyt gospodarczy zmniejsza płodność, wydawało się intuicyjnie oczywiste, że mniejsza płodność powinna z kolei przekładać się na wzrost dobrobytu. W czasach zimnej wojny kontrolę populacji zaczęto postrzegać jako coś w rodzaju klucza uniwersalnego – panaceum na społeczne i polityczne bolączki. W mającej się niebawem ukazać książce Toxic Demography (Toksyczna demografia) badaczka Jennifer Sciubba i jej współautorzy piszą, że amerykańskie elity uwierzyły, że „wzrost demograficzny był przyczyną biedy, a bieda prowadziła do komunizmu”. Politycy, na przykład prezydent Lyndon B. Johnson, twierdzili, że propagowanie kontroli urodzeń i edukacji seksualnej leży w najlepszym interesie Zachodu. Niefortunnie, ale najwyraźniej nieuchronnie głównym narzędziem planowania rodziny stały się kobiece ciała [więcej o tym mówi Cat Bohannon w rozmowie z Katarzyną Kazimierowską, „Pismo” nr 7/2025 – przyp. red.]. Prezeska Planned Parenthood, organizacji założonej w duchu eugeniki, ku której skłaniały się na początku XX wieku ruchy postępowe, ostrzegła, że nadmierna troska o „pojedyncze kobiety” zahamuje postęp: „Nie możemy stracić z oczu naszych celów – zastosowania tej metody do dużych populacji”.
Przeczytaj też: Wszyscy jesteśmy seksistami
Korea Południowa znalazła się w awangardzie. Dziesięć lat po wojnie koreańskiej dochód narodowy na mieszkańca w tym kraju wynosił poniżej 100 dolarów – mniej niż na Haiti. Ludzie jedli korę lub gotowali trawę, dzieci żebrały na ulicach. Po przewrocie wojskowym w 1961 roku nowe autorytarne przywództwo powiązało swój program gospodarczy z zadaniem rozwijania mniejszego i lepiej wykształconego społeczeństwa. Wobec siły roboczej zastosowano podejście „wszystkie ręce na pokład”. Pracownicy socjalni rozeszli się po wiejskich społecznościach, aby zachęcać kobiety do posiadania nie więcej niż trojga dzieci. Rząd zalegalizował środki antykoncepcyjne i naciskał na stosowanie wkładek domacicznych. Inicjatywy te łączyły się z podkreślaniem zalet etnicznej homogeniczności i tradycyjnych wartości. Urodzone przez Koreanki dzieci amerykańskich żołnierzy, a także dzieci niezamężnych matek wysyłano do adopcji za granicę. Korea stała się znana jako największy na świecie „eksporter” dzieci.
Program odniósł oszałamiający sukces. Na przestrzeni 20 lat współczynnik dzietności w Korei zmniejszył się z sześciu do poziomu zastępowalności, co azjatyccy demografowie opisywali jako „jeden z najbardziej spektakularnych i najszybszych spadków, jakie kiedykolwiek odnotowano”. Kluczowym elementem planu był awans edukacyjny kobiet, który ci sami demografowie nazwali „bezprecedensowym w najnowszej historii świata”. Na świat przychodziło znacznie mniej Koreańczyków, za to ci, którzy już się pojawiali, cieszyli się równie bezprecedensową poprawą poziomu życia. Rodzice, którzy pamiętali głód, mieli dzieci, które stać było na operacje plastyczne.
Ni stąd, ni zowąd zaczęło się wydawać, że dzietność stanowi pokrętło, którym rządy mogą dowolnie obracać. Poczyniono proste założenie, że „przejście demograficzne” – od wielu zgonów i wielu dzieci do znacznie mniejszej liczby jednego i drugiego – w naturalny sposób ustabilizuje się w okolicach stopy zastępowalności. Podobnie jak robi to kierownik sali w przypadku zapełnionej restauracji, na jakimś nieświadomym poziomie populacja wyreguluje się na zasadzie „jeden wychodzący, jeden wchodzący”. Nikomu nie przyszło do głowy, że rządy mogą zapragnąć przekręcić pokrętło w drugą stronę.
Tyle że, jak sucho ujął to kiedyś holenderski demograf, „być może od dawien dawna przecenia się ludzki popęd do prokreacji”. Kiedy w 1983 roku Korea zbliżyła się do poziomu zastępowalności, przywódcy mieli okazję, by ponownie rozważyć swoją politykę. Tymczasem podwoili wysiłki, wprowadzając nowe hasło: „Nawet dwoje to za dużo”. Do 1986 roku koreański współczynnik dzietności wyniósł 1,6. Utrzymywał się na stabilnym poziomie przez mniej więcej 10 lat, po czym runął w dół. Rząd przeznaczył więc już około 250 miliardów dolarów na różne działania pronatalistyczne, w tym transfery pieniężne i wydłużenie urlopów rodzicielskich – i wszystko na marne. Dwa lata temu legendarnej feministycznej badaczce prawa Joan Williams pokazano, na potrzeby filmu dokumentalnego, najnowsze koreańskie dane dotyczące dzietności. Zszokowana, otworzyła usta i przycisnęła dłonie do głowy – niemal jak w Krzyku Edvarda Muncha – i jej zdjęcie natychmiast stało się memem.
Demograficzne załamanie w Korei na ogół uważa się za fakt dokonany. – Mówią, że Korea Południowa wymrze za 100 lat. Kogo to obchodzi? Do tego czasu wszyscy będziemy już martwi – stwierdził analityk polityczny John Lee. Wśród rutynowo wymienianych przyczyn znajdują się koszty mieszkań i opieki nad dziećmi – jedne z najwyższych na świecie. Wygląda na to, że koreańskie społeczeństwo raczej nie podpowiada młodym ludziom, że wychowywanie dzieci może być satysfakcjonujące lub przyjemne. W przestronnej, cichej kawiarni w tętniącej życiem dzielnicy Itaewon w Seulu spotkałem się ze stylową dwudziestokilkuletnią reporterką. – Ludzie tu nienawidzą dzieci. Widzą dzieci i mówią: „Fuj” – zauważyła. Niechęć otoczenia przekłada się na pogardę dla matek. – Ludzie nazywają matki „insektami” lub „pasożytami” – dodała dziennikarka. Jeśli twoje dzieci są źródłem najmniejszego choćby hałasu, natychmiast znajdzie się ktoś, kto spiorunuje cię wzrokiem. Moja rozmówczyni spędziła niedawno wakacje w Rzymie, gdzie dorośli siedzieli w barach, podczas gdy ich dzieci szalały dookoła. – Tutaj ludzie od razu powiedzieliby: „Co wy, do cholery, robicie?”.
Ludzie tu nienawidzą dzieci. Widzą je i mówią: „Fuj” – zauważyła dziennikarka z Korei, z którą spotkałem się w przestronnej, cichej kawiarni. Niechęć otoczenia przekłada się na pogardę dla matek: – Ludzie nazywają je „insektami” lub „pasożytami” – dodała.
Kiedy media podejmują temat kryzysu, w sieci zazwyczaj pojawiają się agresywne cyniczne reakcje. „Dajcie nam chwilę, a zejdziemy jeszcze niżej” albo „Nie da się po prostu rodzić niewolników”. – Kiedy piszę na ten temat, zadaję sobie pytanie: „No dobra, a co mogłoby zmienić mój sposób myślenia?”. Odpowiedź brzmi: nic. Nie chcieć dzieci stało się normą – kwituje dziennikarka. Za to wielu Koreańczyków uwielbia swojego psa.
Znalezienie w Seulu prezentów dla dwóch fanatyków piłki nożnej, których mam w domu, wymagało starannego planowania. Włóczyłem się po całym mieście, szukając koszulek kadry narodowej w dziecięcych rozmiarach, i ostatecznie musiałem się zadowolić czarnorynkowymi podróbkami – natomiast sklepy z rzeczami dla zwierząt można napotkać praktycznie w każdej przecznicy. W zeszłym roku sprzedano więcej wózków spacerowych dla psów niż tych dla dzieci. – Nie twierdzę, że ludzie cenią psy bardziej niż dzieci – mówi znajoma reporterka. Przerywa i wskazuje gestem innych klientów kawiarni: – Ale wystarczy się rozejrzeć.
Amerykańscy konserwatyści ubolewają nad perspektywą „cywilizacyjnego samobójstwa”. W 2023 roku felietonista „New York Timesa”, Ross Douthat, ojciec piątki dzieci, opublikował tekst, w którym przywoływał przykład Korei jako „ostrzeżenie przed tym, co i u nas możliwe”. W Stanach Zjednoczonych współczynnik urodzeń zaczął spadać w 2008 roku, wraz z nadejściem kryzysu gospodarczego; w 2022 roku Stany dogoniły Koreę z lat 80. (czy też może: osunęły się w jej kierunku). Douthat i inni dostrzegają tu niepokojące analogie: spada liczba zawieranych małżeństw, rośnie polaryzacja między płciami, młodzi nie uprawiają seksu nawet dla przyjemności, nie mówiąc już o prokreacji, merytokracja wysysa z sił, wszyscy po prostu gnijemy przyklejeni do telefonów. Douthat zachowuje powściągliwość, której nie okazują republikanie spod znaku MAGA (Make America Great Again). Nowy sekretarz transportu w administracji Trumpa już na początku kadencji zdążył poinstruować swój departament, że priorytetem są „społeczności, w których liczba małżeństw i dzietność przewyższają średnią krajową”. Jak ujął to minionego lata młody prawicowy działacz, Charlie Kirk, „to bezdzietni niszczą ten kraj”.
W zeszłym roku sprzedano więcej wózków spacerowych dla psów niż tych dla dzieci.
Z tego punktu widzenia bezdzietna próżnia jest przyszłością, której pragną liberałowie. Konserwatywni kompatrioci Kirka przywołują takie przykłady jak młody postępowiec David Hogg, który napisał kiedyś na Twitterze, że zdecydowanie „wolałby mieć porsche, portugalskiego psa dowodnego i goldendoodle’a” niż dzieci. „Na dłuższą metę będzie to tańsze, korzystniejsze dla środowiska i nigdy nie powie ci, że cię nienawidzi ani nie każe ci płacić za college”, podsumował. W przypadku tego rodzaju karykaturalnego liberalizmu zobowiązania rodzinne przedstawiane są jako przeszkoda na drodze do „samorealizacji”, która z kolei często staje się przykrywką dla hedonizmu. Konserwatyści natomiast wzywają do przywrócenia wartości rodzinnych. „Tradycyjne żony” w mediach społecznościowych same robią płatki kukurydziane i nigdy nie pozwalają, by ich mężowie doili krowy. Peachy Keenan, która określa się jako „domowa ekstremistka”, stwierdziła: „dom, w którym są mama i tata, jest w zasadzie dosłownie małą fabryką produkującą przyszłość”.
Spada liczba zawieranych małżeństw, rośnie polaryzacja między płciami, młodzi nie uprawiają seksu nawet dla przyjemności, nie mówiąc już o prokreacji, merytokracja wysysa z sił, wszyscy po prostu gnijemy przyklejeni do telefonów.
Inni sięgają po bardziej ponure wyjaśnienia spadku liczby urodzeń. Tucker Carlson [konserwatywny amerykański komentator polityczny – przyp. red.] wyreżyserował film dokumentalny na temat „pikujących poziomów testosteronu” w Ameryce; skrajnie prawicowy influencer, znany jako Raw Egg Nationalist, obwinia o to substancje zaburzające gospodarkę hormonalną, które są zawarte w perfumach. Nie ma jednak twardych dowodów, że epidemia, z którą mamy do czynienia, jest epidemią bezpłodności. Takie wyjaśnienie to raczej myślenie życzeniowe: łatwiej bowiem unikać naczyń zawierających ołów, niż ponownie ożywić w społeczeństwie pragnienie posiadania dzieci.
Narracja o upadku moralnym również nie do końca pasuje do istniejących danych. W 2011 roku 45 procent ciąż w Stanach Zjednoczonych było nieplanowanych. Ten odsetek spadł radykalnie, w znacznej mierze dzięki zdumiewającemu zmniejszeniu się liczby ciąż nastolatek. Zresztą hoże „tradycyjne” mleczarki wcale nie rodzą większej liczby dzieci. Kiedyś na zmniejszanie się rodzin wpływały ambicje zawodowe kobiet, ale już tak nie jest: w Tunezji i południowych Indiach, gdzie kobiety stanowią bardzo niewielki ułamek siły roboczej, dzietność spadła poniżej poziomu zastępowalności pokoleń. Najnowsze badania wskazują, że współczynniki dzietności są obecnie wyższe w krajach, w których więcej kobiet pracuje. W Stanach Zjednoczonych spadek dotyczy wszystkich grup demograficznych. Nawet mormoni ledwie się reprodukują.
Najnowsze badania wskazują, że współczynniki dzietności są obecnie wyższe w krajach, w których więcej kobiet pracuje. W Stanach Zjednoczonych spadek dotyczy wszystkich grup demograficznych. Nawet mormoni ledwie się reprodukują.
Carlson oskarża liberałów, że planują zastąpić Amerykanów urodzonych w Stanach imigrantami. Nawet gdyby miało tak być naprawdę, niekoniecznie byłaby to skuteczna strategia. Badania pokazują, że przybysze z krajów o wysokiej dzietności mają tendencję do przejmowania w ciągu jednego pokolenia reprodukcyjnych nawyków swoich gospodarzy. Za dużą część ostatnich spadków dzietności w Stanach odpowiadają latynoski. Wygląda na to, że wysoką dzietność zachowują tylko dwie społeczności: ultraortodoksyjni żydzi i niektóre odłamy anabaptystów. Z prowizorycznych obliczeń ekonomisty Robina Hansona wynika, że w XXIII wieku Amerykę zdominuje 300 milionów amiszów. Najbardziej prawdopodobna wersja „wielkiego zastąpienia” [prawicowej teorii spiskowej, zgodnie z którą zachodnie elity planują zastąpić białych chrześcijan migrantami – przyp. A.D.] to zatem wiejski krajobraz usiany pięknymi stodołami.
W Korei spadek dzietności jest kwestią, która dzieli. Lee Jun-Seok, 39-letni absolwent Harvardu, porównywany niekiedy do amerykańskiego wiceprezydenta J.D. Vance’a, jest najpopularniejszym konserwatywnym politykiem swojego pokolenia. Kiedy spotykamy się pewnego piątkowego wieczoru przy piwie i soju [koreańskim napoju alkoholowym destylowanym z ziemniaków lub zboża – przyp. red.], naszą rozmowę co pięć minut przerywają zawiani imprezowicze, którzy podchodzą, by mu się ukłonić i zrobić sobie z nim selfie. W wyborach prezydenckich w 2022 roku Lee przyczynił się do zmobilizowania zniechęconych młodych mężczyzn do głosowania na konserwatywnego kandydata, który obiecał zniesienie ministerstwa do spraw płci kulturowej, odpowiedzialnego za politykę równościową. Jego zwycięstwo w czymś, co niektórzy komentatorzy nazwali „incelskimi wyborami”, było zapowiedzią zeszłorocznego triumfu Trumpa [pisała o tym Anna Sawińska, „Pismo” nr 7/2022 – przyp. red.].
– Wiele kobiet kończy 35 lat i zaczyna psioczyć, że zostały oszukane przez feministki, które wmówiły im, że mogą mieć wszystko. A na tym etapie życia niewykonalne staje się poznanie kogoś o takiej samej pozycji społeczno-ekonomicznej, więc muszą się zgodzić na degradację. Obecnie połowa z nas nie ma ślubu, ja także – objaśniał mi Lee. Zapytany o swojego amerykańskiego odpowiednika, odparł: – J.D. Vance nie powinien mówić w sposób, który stereotypizuje ludzi – przerwał, po czym dodał: – Chociaż w Korei faktycznie mamy do czynienia z przewagą bezdzietnych starych panien z kotami.
Jeśli Koreańczycy się nie rozmnażają, to nie dlatego, że odchodzą od tradycjonalizmu. Ich kultura, jak wyjaśnił mi pewien pronatalista, jest „zbazowana”. Pornografia i praca seksualna są nielegalne, a aborcję zdekryminalizowano zaledwie kilka lat temu. Znikomy odsetek dzieci rodzi się poza małżeństwem. Mężczyźni w Korei raczej nie zajmują się domem, a tym, którzy to robią, często przykleja się łatkę pongpongnam, co znaczy „mężczyzna z piany” i jest aluzją do płynu do mycia naczyń. Urlopy ojcowskie pozostają zjawiskiem stosunkowo rzadkim, a mężczyzn, którzy je biorą, nazywa się „tatusiami latte”, sugerując, że urlop rodzicielski służy im za wakacje. Z kolei kobiety obawiają się, że przydziela się im mniej ambitne zawodowe zadania, przewidując ich wypadnięcie z szeregów siły roboczej. – Podczas rozmów o pracę kobiety odczuwają presję, czują, że powinny pokazać, że są tak oddane pracy, że nie planują zamążpójścia – wyjaśniała Kim Jeongmin, dyrektorka wydawnicza portalu informacyjnego Korea Pro.
Insynuacje, jakoby kryzys demograficzny był winą kobiet, zamieniły napięcia między płciami w wojnę płci. W 2016 roku rząd koreański opublikował „mapę urodzeń”, na której, jak ujął to pewien bloger, „Zliczyli płodne kobiety tak, jak liczy się pogłowie żywego inwentarza”. Konserwatywny poseł do Zgromadzenia Narodowego zorganizował własny zespół, aby zademonstrować nowatorski taniec, którego ruchy, jego zdaniem, mogą pomóc kobietom wzmacniać dno miednicy. Wiele młodych kobiet flirtuje obecnie z mentalnością „4B” – termin ten ma określać kobiety, które wystrzegają się randek, seksu, małżeństwa i dzieci; niektóre rezygnują nawet z przyjaźnienia się z mężczyznami. Yeho, 19-letnia studentka drugiego roku w znanym żeńskim college’u w Seulu, opisała typową mizoginię swoich kolegów ze szkoły średniej: chłopcy nabrali zwyczaju rzucania tekstami, które znali z porno, lub nielegalnie rozpowszechniali pornograficzne memy.
Yeho nie jest zainteresowana randkami ani dziećmi. – Niekoniecznie wyrośnie z nich coś dobrego albo mogą wpaść w incelskie społeczności. A poza tym dzieci nie są nieodzowną częścią dobrego życia – powiedziała. Kobiety z pokolenia jej matki często żałowały poświęcenia, którego od nich oczekiwano, i wychowywały córki tak, by te na pierwszym miejscu stawiały karierę. College Yeho ma swoje anonimowe forum, coś na kształt własnego Reddita. Podstawowa zasada, jaka tam obowiązuje, mówi, że „oddawanie przestrzeni na przyjazne odczucia wobec mężczyzn i związków oznacza ignorowanie lub umniejszanie ich ciemnej strony. Posty na temat heteroseksualnych romansów wymagają ostrzeżeń przed niepokojącymi treściami!”. Najczęstszą formą takich ostrzeżeń jest obraźliwa składanka słów „miłość” i „nienawiść”. Za przykład typowej reakcji może służyć coś, co napisała jakaś kobieta: „Proszę, czy możesz dać sobie spokój z postami o randkach, to krindż z drugiej ręki. Ten kutas, którego ujeżdżasz, naprawdę nie ma w sobie nic specjalnego”.
Przeczytaj też: Aplikacja do seksu dla emocjonalnie dojrzałych
Rozpytywałem w Seulu, gdzie mogę spotkać dzieci w ich naturalnym środowisku, i zostałem skierowany do Daechi-dong, zamożnej dzielnicy, która słynie z grodzonych apartamentowców przypominających fortece, luksusowych SUV-ów i akademii (hag- won) – prywatnych placówek edukacyjnych, do których dzieci uczęszczają po szkole. Instytucje te noszą takie nazwy, jak Groton, Swaton International czy Emilton Academy, przy czym każda z nich ma własną wydumaną heraldykę. Najbardziej uprzywilejowani uczniowie spędzają popołudnia, wieczory i weekendy w kilkunastu różnych hagwonach. Osiemdziesiąt procent koreańskich rodzin płaci za prywatną edukację; biedne rodziny wydają tyle samo na hagwony, ile na zakupy spożywcze. Zbiorcze wydatki na uzupełniające kształcenie przekraczają wydatki na badania i rozwój ponoszone przez Samsunga – konglomerat, który stanowi jedną piątą całej koreańskiej gospodarki. Po zakończeniu zajęć uczniowie wsiadają do żółtych autobusów, które przewożą ich z jednego hagwonu do drugiego. Przez szklaną szybę budynku, w którym mieściły się liczne hagwony, widziałem uporządkowaną kolejkę uczniów szkoły podstawowej – tak malutkich i tak barwnych – czekających na windę.
Koreańczycy wskazują na presję i koszty związane z rozbuchaną edukacją jako na główną przyczynę niechęci do posiadania dzieci (niektóre z tych niepokojów być może podzielają także amerykańscy rodzice w liberalnych enklawach). Obiecujące koreańskie dzieciństwo prowadzi do przyjęcia na jeden z trzech najbardziej prestiżowych uniwersytetów w Seulu. Przyjęcie zależy przede wszystkim od wyników ucznia uzyskanych na krajowym egzaminie wstępnym do college’u, Suneung, przeprowadzanym co roku w trzeci czwartek listopada. Tego dnia giełda otwiera się później, a na wielu placach budowy zamierają roboty. Zwiększa się liczbę autobusów i częstotliwość przejazdów metra, żeby uniknąć korków. Spóźniający się uczniowie mogą korzystać z eskorty policji na motocyklach. Podczas tej części egzaminu z języka angielskiego, która wymaga absolutnej ciszy, kontrola ruchu lotniczego zawiesza wszystkie starty i lądowania.
W niektórych hagwonach piątoklasiści uczą się rachunku różniczkowego. Uczniowie szkół podstawowych biorą udział w kursach przygotowujących do szkół medycznych. Niektórzy koncentrują się na sporcie lub grze na różnych instrumentach. Koreańskie powiedzenie mówi, że „smok wyłania się ze strumyka” – ma to znaczyć, że talent można rozpoznać i pielęgnować w dowolnym zaścianku. Ale analityk polityczny John Lee, który kiedyś uczył w hagwonie, kwestionuje ten merytokratyczny ideał. – Dostałem instrukcje co do zakresu punktów, które mogłem przyznawać. Gdybym wystawiał zbyt dobre oceny, rodzice mogliby uznać, że ich dzieci powinny być w „lepszym” hagwonie. Jeśli wystawię ocenę za niską, rodzice mogą pomyśleć: „To marnowanie moich pieniędzy, to nie działa” – wspomina. Niektóre hagwony są niezwykle elitarne. Jak powiedziała pewna młoda kobieta: „Jeśli nie chodzisz do konkretnego, nie będziesz częścią grupy”. W przeszłości w najbardziej rygorystycznych szkołach, które przygotowują do egzaminów, interakcje społeczne były ściśle ograniczone. W niektórych zabraniano jakichkolwiek rozmów między chłopcami a dziewczętami, o ile nie były bezpośrednio związane z nauką. Przytulanie się lub wymiana romantycznych liścików mogły skutkować karnym czyszczeniem toalet.
Czworo na pięcioro dzieci w Korei opisuje dziś szkołę jako „pole bitwy”. W 2012 roku organizacja World Without Worries About Private Education pomogła opracować kampanię reklamową, której częścią były zdjęcia butelki dla niemowląt wypełnionej smażonym ryżem, z podpisem „Mamo! To dla mnie za wcześnie”. Istnieją przepisy zabraniające prowadzenia zajęć w hagwonach po 22:00 lub 23:00. Dla całego społeczeństwa kwestia ta jest jednak jak dylemat więźnia i nawet ci, którzy co do zasady stanowczo protestują przeciwko istniejącemu systemowi, często w praktyce miękną. Kiedy odwiedziłem organizację rzeczniczą, tłumaczył mi to jeden jej z pracowników. – W skali makro wszyscy rozumieją, że jest to problem, ale w skali mikro, gdy chodzi o moją rodzinę, moje dzieci, muszę tak postępować – powiedział. Kiedy zauważyłem, że dzieci nie są chyba zbyt szczęśliwe, poprawił mnie: – Dzieci czują się źle, jeśli ich tam nie poślesz! To jedyne miejsce, gdzie mogą spotykać swoich przyjaciół, bo na placu zabaw nie ma nikogo – wyjaśnił. Samobójstwo jest główną przyczyną śmierci młodych Koreańczyków. Niejedna osoba w Korei mówiła mi, że z ich narodową kulturą jest coś bardzo nie tak.
Czworo na pięcioro dzieci w Korei opisuje dziś szkołę jako „pole bitwy”.
Nie jest łatwo wypisać się z takiego systemu. Pewnego ranka spotkałem się z kilkorgiem członków nieortodoksyjnego kolektywu opieki nad dziećmi w dzielnicy zwanej Hapjeong. Powiedzieli mi, że ta część Seulu wyróżnia się brakiem sklepów należących do wielkich sieci. Oni sami zbierają się w pustej lokalnej piekarni, tuż obok Starbucksa. Po drugiej stronie ulicy mają dwa inne Starbucksy, a na skos – czwartego. Czterdzieści lat temu w Seulu praktycznie nie było zorganizowanej opieki nad dziećmi. Niektórzy pracujący rodzice zamykali dzieci w mieszkaniach i mieli nadzieję, że nic się nie wydarzy. Dzieci ginęły w pożarach domów. W 2002 roku oddolna grupa aktywistów zorganizowała to wspólnotowe rozwiązanie.
Dzisiejsi rodzice z nostalgią wspominali własne dzieciństwo, spędzone na bocznych uliczkach. Daum, artysta, opowiadał mi, że kiedy był mały, „jeśli kopnąłeś piłkę na czyjąś posesję, szedłeś i dzwoniłeś do drzwi, aby ją odzyskać”. Tamto miasto już nie istnieje. – Teraz nawrzeszczą na ciebie: „Mogłeś mi wybić okno!” – zauważył. Istnieje nawet specjalne słowo oznaczające hałas niosący się między piętrami. Skargi zmusiły Dauma i jego żonę, Dani, do opuszczenia budynku, w którym mieszkali wcześniej; ktoś z sąsiadów powiedział wprost: „Nie mogę już znieść tych waszych dzieci!”.
Przeczytaj też: Gdy dziecko dźwiga zbyt duży ciężar
W oddolnie zorganizowanym żłobku dzieci codziennie wychodzą na dwór. Uczą się o roślinach i zwierzętach, a także jak oznaczać pory roku, odwołując się do tradycyjnych dni świątecznych. Zniechęcane do używania standardowych zwrotów grzecznościowych, zwracają się do nauczycieli za pomocą mniej oficjalnego rejestru języka, zwykle zarezerwowanego dla nieformalnych relacji. Rodzice zgodzili się, że na razie nie będą posyłać swoich dzieci do hagwonu. Etyka opieki wzajemnej sprawiła, że rodzicielstwo stało się „mniej przerażające”, zauważyła jedna z matek. Mimo to, gdy ich dzieci dorosną, zostaną wrzucone do edukacyjnej maszynki do mięsa. – Kiedy trafiają do normalnej szkoły podstawowej, inne maluchy są już przyzwyczajone do całodziennych zajęć. Są wytrzymalsze, oswojone z rytmem hagwonów, a tymczasem te dzieci nadal są przyzwyczajone do drzemek – powiedziała inna matka.
Hwang Ock-kyeung, prezes think tanku sponsorowanego przez rząd, mówi mi, że zmiany systemu nie są w stanie naprawić kultury, która marginalizuje dzieci. – Moi pracownicy opowiadają, że własne dzieci wydają im się obce. Młodzi ludzie chcą, aby rząd wydłużył godziny działania żłobków i przedszkoli, ale wtedy kurczy się czas, który ludzie spędzają ze swoimi dziećmi! – opowiada. Obsesja na punkcie statusu społecznego zamienia dzieci w symbole osiągnięć rodzicielskich: – Wielu rodziców korzysta z dofinansowania, wydaje więcej pieniędzy na dodatkowe hagwony i tak powstaje błędne koło – dodaje prezes. Zwiększona produktywność zawodowa rodziców i możliwość cieszenia się wolnym czasem nie są jedynie korzyściami ubocznymi. – Nie bez powodu jeśli pójdziesz do Daechi-dong, znajdziesz hagwony i pilates w tym samym budynku – zauważa Hwang Ock-kyeung.
Tuż przed świętami Bożego Narodzenia, gdy zaczął roznosić się tweet ogłaszający rekordowo niski poziom dzietności w Stanach Zjednoczonych, niektórzy liberałowie odpalali sztuczne ognie. Tweet pewnej młodej kobiety piszącej: „Niesamowite, trzymajcie tak dalej!!!!!!” udostępniono 26 tysięcy razy. Pewien komik namawiał swoich fanów, aby „NIE PĘKALI!!!!!”. W zeszłym roku filozofka Anastasia Berg i redaktorka Rachel Wiseman, które wydają się nieskazitelnie postępowe, wydały książkę zatytułowaną What Are Children For? (Do czego służą dzieci?). Książka okazuje się przemyślaną, zniuansowaną i mocno wyważoną obroną posiadania dzieci, które zostaje przedstawione jako coś całkiem przyjemnego. W miażdżącej recenzji dziennikarka Moira Donegan zauważyła, że wewnętrznie rozdartym Amerykankom nie brakuje tego rodzaju porad. Jeśli lewak czuje potrzebę podkreślania, że dzieci są dobre, argumentuje Donegan, może wcale nie jest lewakiem: „Być może na jakimś poziomie, niekoniecznie zawsze uświadomionym, pronatalistyczni millenialsi próbują przekonać Amerykanki, że wolność, którą utraciły w związku z wyrokiem w sprawie Roe v. Wade, nie była wiele warta”.
Biorąc pod uwagę, że stawką jest autonomia reprodukcyjna, zastrzeżenia Donegan są całkowicie zrozumiałe. Większość lewicowych Amerykanów okazuje podobną nieufność wobec dyskursu pronatalistycznego. – Zasadniczo nie da się inaczej, to zawsze ostatecznie prowadzi do traktowania ciał kobiet jako narzędzi – powiedziała mi Leigh Senderowicz, feministyczna demografka z University of Wisconsin-Madison. Według ONZ-etu kraje o nastawieniu pronatalistycznym są zazwyczaj mniej demokratyczne. We włoskim Piemoncie inicjatywa premii za dziecko otrzymała nazwę i logo, które w niepokojący sposób kojarzyły się z faszyzmem. – W Chinach jest już przygotowany mechanizm, który pozwala powiedzieć: „Bardzo przepraszamy, panno Wong, nie może pani już latać samolotami, ponieważ jest pani niezamężna” – zauważył Eberstadt. Miejscowi funkcjonariusze partyjni już pukają tam do drzwi, aby śledzić cykle menstruacyjne. W Rosji władze niedawno wprowadziły prawo, które kryminalizuje „propagandę bezdzietności”, co potencjalnie obejmuje również przedstawianie szczęśliwej bezdzietnej pary w telewizji lub mediach społecznościowych.
W Rosji władze niedawno wprowadziły prawo, które kryminalizuje „propagandę bezdzietności”, co potencjalnie obejmuje również przedstawianie szczęśliwej bezdzietnej pary w telewizji lub mediach społecznościowych.
Niektórym postępowcom propaganda bezdzietności nie przeszkadza. Ruch BirthStrike głosi, że „ze wszystkich decyzji, jakie jednostka może podjąć w celu odwrócenia zmian klimatycznych, decyzja o nieposiadaniu dzieci ma największe znaczenie”. Może to brzmieć zdroworozsądkowo, tyle że wyludnienie planety postępuje zbyt wolno, aby zapobiec najgorszym skutkom zmian klimatu. Dzieci, których istnienie można by przehandlować w zamian za chłodniejszą planetę, już się urodziły. W What Are Children For? Berg i Wiseman sugerują, że logika ochrony środowiska pod płaszczykiem moralnej legitymacji skrywa osobiste preferencje, które w innym przypadku być może trudniej byłoby wyartykułować. Jeden z badaczy stwierdził, że „płodność służy za broń w sporach społeczno-politycznych”.
Liberałowie słusznie wskazują, że oczywistym sposobem na złagodzenie ekonomicznych skutków spadku demograficznego jest migracja. Włochy cierpią obecnie na niedobór pielęgniarek, a Niemcy na hydraulików: dziecko urodzone dziś w żaden sposób nie przyczyni się do udrożnienia zlewu, który właśnie zatkał się w Düsseldorfie. Nawet jednak imigracja jest środkiem tymczasowym: przewiduje się, że do 2100 roku 97 procent krajów na świecie znajdzie się poniżej poziomu zastępowalności pokoleń. W międzyczasie polityka proimigracyjna będzie nadal pobudzać natywistyczną reakcję.
W ubiegłym roku Seul sponsorował pilotażowy program importu 100 niań z Filipin. Projekt, choć niezbyt ambitny, wzbudził ogromne kontrowersje. Być może nie powinno to być zaskoczeniem: Koreanki znane są z tego, że besztają wietnamskie synowe za obieranie jabłek w złym kierunku. Amerykańscy liberałowie łatwo utożsamiają strach przed korozją kulturową z ksenofobią. Różnica polega na tym, że Korea przez długi czas była państwem wasalnym Chin, a następnie japońską kolonią, więc kwestia przetrwania cywilizacji jest tam wartościowana nieco inaczej niż w Stanach Zjednoczonych. Nawet liberałowie mają zrozumiałą tendencję do popadania w sentymentalizm z powodu, dajmy na to, utraty różnorodności językowej. Fińska demografka Anna Rotkirch zwróciła mi uwagę, że w ubiegłym roku w Estonii urodziło się mniej niż 10 tysięcy dzieci. – Co się stanie z językiem estońskim? – zapytała. – Poważnie, to nie jest kwestia odległej przyszłości!
Przeczytaj też: Droga K.! Co robić, gdy słabną więzy rodzinne?
Najbardziej wyrafinowana liberalno-lewicowa argumentacja zakłada, że spadek dzietności należy interpretować jako symptom poważniejszych problemów – niepewności ekonomicznej i „niedokończonej” rewolucji płci. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety zmagają się z problemem utrzymania swoich rodzin, natomiast wkład ojców w prowadzenie domu nie dorównuje temu, co kobiety wnoszą do sfery pracy zawodowej. Hojniejsze państwo opiekuńcze i kultura oparta na większej równości powinny zatem zapewniać więcej dzieci. Nie wydaje się jednak, by tak było. Finlandia słynie z dostarczania wszystkim nowym rodzicom „pudełek dla niemowląt”, pełnych przydatnych, wysokiej jakości produktów, a Szwecja znormalizowała wydłużony urlop rodzicielski, zwłaszcza dla ojców, i elastyczne godziny pracy. Kraje nordyckie są wspaniałym miejscem, żeby być rodzicem, tymczasem wskaźniki urodzeń są w nich jeszcze niższe niż w Stanach Zjednoczonych. Trendów tych nie da się sprowadzić do kwestii budżetowych. Opieka nad dziećmi jest praktycznie bezpłatna w Wiedniu i potwornie droga w Zurychu, ale Austriacy i Szwajcarzy mają taki sam wskaźnik urodzeń.
Znacznie więcej jest przypadków bezdzietności wśród demokratów niż wśród republikanów. Być może po części jest to powiązane z polaryzacją w dziedzinie wykształcenia. Niższe wskaźniki dzietności wydają się być skorelowane z uznaniem, że prawidłowy rozwój dziecka wymaga ogromnej ilości osobistej uwagi. Niektórzy ekonomiści przypisują nasz niedawny spadek dzietności zmianie pokoleniowej: osoby urodzone w latach 90. rzadziej pamiętają czasy, w których dzieci w dużej mierze puszczano samopas. Pracujące matki poświęcają dziś więcej czasu na aktywną opiekę nad dziećmi niż w poprzednich pokoleniach robiły to matki pozostające w domu. Matki z wyższym wykształceniem spędzają ze swoimi dziećmi około czterech godzin tygodniowo więcej niż matki bez wykształcenia, a równocześnie rzadziej mieszkają w pobliżu dalszej rodziny. W gospodarce, która faworyzuje pracowników wysoko wykwalifikowanych, zdobywanie przez wiele lat wykształcenia i wieloletnie praktyki zawodowe wydają się jedyną drogą pozwalającą zapewnić sobie stabilne dochody. Tyle tylko, że im dłużej ludzie zwlekają z założeniem rodziny, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo, że to w ogóle zrobią.
Przeczytaj też: Gdy lekarz zdecyduje za ciebie
Zgodzimy się zapewne, że każdy zasługuje na takie bezpieczeństwo finansowe, dzięki któremu mógłby pozwolić sobie na tyle dzieci, ile zapragnie. „Móc sobie pozwolić” oznacza jednak różne rzeczy dla różnych ludzi, a na wybrzeżu [USA – przyp. red.], w nadmorskich dzielnicach „kultury osiągnięć”, pojęcie to tak rozbudowano, że kryją się za nim pojedyncze sypialnie, lekcje gry na pianinie, podróżujące drużyny lacrosse, kreatywna nauka matematyki i organiczne masło orzechowe z ekologicznym certyfikatem.
Przez większą część historii ludzkości dzieci po prostu się miało, zbytnio się nad tym nie zastanawiając. Obecnie jest to jedna z wielu konkurencyjnych opcji. Jedyne naprawdę pełne wyjaśnienie globalnego spadku dzietności opiera się na uznaniu, że kiedy posiadanie dzieci przestaje być postrzegane jako coś szczególnego – jako obowiązek wobec Boga, przodków lub przyszłości – ludziom nie będzie aż tak bardzo na tym zależeć. Utożsamianie autonomii reprodukcyjnej z samopobłażaniem jest mizoginiczne, a ludzie niedzietni często z miłością i oddaniem poświęcają się zapewnianiu innym opieki [więcej o niedzietności w Polsce pisała Ewa Pluta, „Pismo” nr 12/2024 – przyp. red.]. Jednocześnie powinniśmy być w stanie przyznać, że jest coś niepokojącego w światopoglądzie, który przeciwstawia dzieci drogim kolacjom lub wakacjom w Wenecji i traktuje rodzicielstwo jako jeszcze jedną kwestię z zakresu preferencji podlegających logice konsumpcji.
W południowym mieście Gangjin zaszedłem do kawiarni i przy wejściu natknąłem się na napis głoszący: „To jest strefa bez dzieci. Dziecko nie jest winne. Problemem są rodzice, którzy się nim nie zajmują”. W wielu koreańskich lokalach widnieją takie zakazy. Jedynymi dziećmi, które widziałem w środkach transportu publicznego w Seulu, były dzieci obcokrajowców. Kim Kyu-jin, która wraz z partnerką jest według wszelkiego prawdopodobieństwa pierwszą w Korei otwarcie mówiącą o swoim życiu parą lesbijek z dzieckiem, powiedziała mi: – Pięć lat temu nie zastanawiałyśmy się za bardzo nad „strefami bez dzieci”. Teraz uważamy, że to dyskryminujące. Zawsze wcześniej dzwonimy, żeby spytać, czy możemy do danego miejsca zabrać naszą córkę.
Dzieci są mile widziane i widoczne w centrach handlowych. Władze w Seulu oferują wielodzietną kartę szczęścia, która daje rodzicom zniżki w wybranych parkach rozrywki i teatrach. Kiedy ją wprowadzano, przysługiwała rodzinom mającym minimum troje dzieci, teraz wystarczy dwoje. Daum, artysta, powiedział mi: – Żartujemy, że wkrótce dadzą wielodzietną kartę gospodarstwom domowym z jednym dzieckiem.
Żartujemy, że wkrótce dadzą wielodzietną kartę gospodarstwom domowym z jednym dzieckiem.
To poruszająca ironia, że do tych nielicznych miejsc w Korei, które są przyjazne dzieciom, często należą dawne szkoły. W malowniczej dolinie rzeki za północnym miastem Chuncheon starą szkołę podstawową przekształcono w kawiarnię i ośrodek przypominający ekskluzywne sanatorium, pełen jasnego drewna i surowego betonu. Oprócz nostalgicznych odniesień do „niewinnych dziecięcych uśmiechów sprzed lat” broszury ośrodka oferują w pakiecie rodzinną sesję zdjęciową, przy czym w cenie znajduje się podstawowy retusz, chociaż towarzyszy mu zapewnienie, że nie będzie on „przesadny”. Dla rodzin, których nie stać na kawiarnie najwyższej klasy, władze w Seulu przekształcają grupę wiejskich szkół w rodzinne kempingi.
Jeden z nich leży w górach niedaleko strefy zdemilitaryzowanej [przy granicy z Koreą Północną – przyp. red.]; odwiedziłem go pod koniec sezonu opadania liści. Nierówny parking przybrano szachownicą czarnych namiotów rozstawionych na niskich drewnianych platformach. W starej stołówce znajdowało się kilka stołów do gry w ping-ponga. Nastolatek w różowym dresie niedbale rozgrywał mecz ze swoim wujkiem. – Przyjeżdżamy tu z dziećmi, żeby nie zawracać sobie głowy cudzymi osądami – powiedział ojciec chłopca. Na zewnątrz padał lekki deszcz, usychające brązowe liście drżały na wietrze, a większość rodzin kuliła się pod markizami, zainstalowanymi dla ochrony namiotów. Samotna dziewczynka bawiła się jaskrawym latawcem w kształcie ptaka przymocowanym do plastikowej wędki. Gdy wychodziłem, zauważyłem pomnik chłopca z pochodnią, identyczny jak ten, który widziałem w szkole w Haenem, ale znacznie bardziej zniszczony.
Różne kraje próbowały już wszystkiego, aby wyjść z kryzysu demograficznego. Węgierskie kobiety, które mają czworo lub więcej dzieci, otrzymują dożywotnie zwolnienie z podatku dochodowego. W Gruzji prawosławny patriarcha zaoferował, że osobiście ochrzci każde kolejne dziecko rodziców, którzy mają ich już więcej niż dwoje. Chociaż niektóre państwa ustabilizowały dzietność na niskim poziomie, nie ma ani jednego współczesnego przykładu kraju, który zdołałby osiągnąć trwałą poprawę i przejść od bardzo niskiej dzietności do zastępowalności. Najbardziej rozrzutne pronatalne rządy na świecie, które wydają fortunę na zachęty i usługi, zwiększyły współczynnik dzietności o około jedną piątą dziecka na kobietę. Niektórzy obserwatorzy szacują, że żeby dotacje okazały się skuteczne, musiałyby wynosić około 300 tysięcy dolarów na dziecko.
Różne kraje próbowały już wszystkiego, aby wyjść z kryzysu demograficznego. Węgierskie kobiety, które mają czworo lub więcej dzieci, otrzymują dożywotnie zwolnienie z podatku dochodowego.
Pewnego mglistego poranka odwiedziłem Oh Se-hoona, burmistrza Seulu, w jego biurze w ratuszu, które przypominało mostek kapitański z kosmicznej sagi. Burmistrz skupiał się przede wszystkim na dotkliwym niedoborze mieszkań w Seulu, mieście, w którym prawie 50 procent ludzi żyje obecnie samotnie. Wymienił swoje inne inicjatywy: Projekt Zachęty Rodzicielskiej, który obejmował „87 podprojektów”, oraz Projekt Szczęścia Mamy i Taty, który obejmował „28 podprojektów”. Podczas gdy burmistrz robił mi wykład, na przeciwległej ścianie pykał duży ekran, wyświetlając kolejne optymistyczne slajdy z wizerunkami odwróconych piramid i innych fantazyjnych wizualizacji futurystycznych miast. Kiedy wspomniałem, że niektórzy demografowie uważają obecnie spadek populacji za zjawisko, którym należy raczej zarządzać, zamiast próbować je naprawiać, zasugerował, że jeśli chodzi o głębsze zmiany, przeszkodę stanowią wyborcy. Gdy wychodziłem, dwóch asystentów burmistrza zwróciło mi uwagę na kawiarnię w holu, w której kawę espresso przygotowywało ramię baristy-robota.
Najnowsze badania wskazują, że współczynniki dzietności są obecnie wyższe w krajach, w których więcej kobiet pracuje. W Stanach Zjednoczonych spadek dotyczy wszystkich grup demograficznych. Nawet mormoni ledwie się reprodukują.
Niektóre koreańskie firmy płacą pracownikom za posiadanie dzieci, jednak sektor prywatny generalnie raczej akceptuje to, że musi dostosować się do świata, w którym dzieci są luksusem. Analitycy przewidują, że „srebrny przemysł”, zaspokajający potrzeby zdrowych emerytów, wart będzie 160 miliardów dolarów. Jedna z agencji turystycznych spodziewa się, że seniorzy, w obliczu braku wnuków, które mogliby rozpieszczać, wydadzą nadwyżkę swoich dochodów na droższe wycieczki. Konglomeraty takie jak Hyundai planują luksusowe domy spokojnej starości dla tych, którzy nie mogą polegać na swoich rodzinach w kwestii opieki na starość. Firmy, które kiedyś obsługiwały rynek masowy, będą musiały dostosować swoją ofertę do klienteli premium. Samsung przez lata do sprzedaży dużych urządzeń wykorzystywał ślubne listy prezentów. Cho, gwiazdorski demograf, pochwalił niedawno wprowadzony w firmie plan sprzedawania kilku naprawdę eleganckich lodówek zamiast wielu przyzwoitych. Nowa linia nazywa się Spersonalizowany Samsung.
Stany Zjednoczone nie zbliżyły się jeszcze do punktu, w którym będą zdane na robotycznych baristów. Obecny „kryzys” może równie dobrze przejść drogę bomby demograficznej. – Może wydaje ci się, że teraz dysponujesz modelem, który przewiduje wskaźniki urodzeń za 200 lat, ale po prostu rysujesz linię na układzie współrzędnych – powiedział mi socjolog Philip N. Cohen. Większość naukowców uważa, że nasza urodzeniowa panika jest kontrproduktywna: w książce z 2022 roku, uspokajająco zatytułowanej Decline and Prosper! (Idźcie i nie rozmnażajcie się!), norweski demograf Vegard Skirbekk powtarza, że „niska, ale nie za niska” dzietność jest w porządku. Jest tu jednak pewien haczyk. Dwie dekady temu Skirbekk pomógł wymyślić eksperyment myślowy zwany „hipotezą pułapki niskiej płodności”, w którym zaproponowano możliwość nieodwracalnej spirali spadkowej. Bardzo niska płodność oznaczała znacznie mniej dzieci, co oznaczało znacznie mniej osób mających dzieci, a nawet znających jakieś dzieci: ta pętla sprzężenia zwrotnego byłaby w stanie tak dalece zmienić normy kulturowe, że bezdzietność stałaby się domyślną opcją.
Taki rozwój wypadków wydawał się czymś odległym. Tymczasem mniej więcej do właśnie czegoś takiego doszło w Korei. Kiedy zapytałem Skirbekka, czy inne kraje pójdą w jej ślady, odpowiedział: „Możliwe, że będzie ich całkiem sporo”. Rotkirch podkreśla, że sygnały dotyczące reprodukcji mają charakter społeczny. – W nadchodzącym badaniu chcę zapytać: „Czy kiedykolwiek trzymałaś/trzymałeś dziecko w ramionach?”. Myślę, że w Finlandii spora część osób nigdy tego nie doświadczyła – powiedziała mi. Siła mimesis działa nie tylko w obrębie poszczególnych krajów, ale także między nimi. Hwang Sun-jae, socjolog badający normy demograficzne, przypisuje szybkie rozprzestrzenianie się niskiej dzietności mediom społecznościowym, które działają jak akcelerator globalnej monokultury. Nigdy nie było łatwiej zapoznać się z ceną płaconą za posiadanie dzieci – efektownymi miejscami, których się nie odwiedziło, modnymi potrawami, których się nie spróbowało. – Ludzie kiedyś mieli tylko lokalne porównania – wyjaśnia. – Teraz oglądają życie innych ludzi – w Nowym Jorku, Anglii i Francji – i doświadczają poczucia relatywnego ubóstwa: moje życie nie jest wystarczająco dobre.
Koszty starzejącego się i kurczącego społeczeństwa wydają się bardziej abstrakcyjne. W zeszłym roku krążący w internecie skecz przedstawiał tradycyjne koreańskie obchody pierwszych urodzin za 10 lat: na stadionie zbudowanym na piłkarskie Mistrzostwa Świata tłum zgromadzony na uroczystościach z udziałem prezydenta zajmuje ledwie jedną czwartą miejsc. Zwykłe życie w filmie jest usiane małymi niedogodnościami: zamówienie jedzenia może zająć ponad 90 minut. W rzeczywistości niedogodności mogą okazać się nie tak małe. Do 2050 roku siła robocza w Korei zmaleje do około dwóch trzecich swojej obecnej wielkości, tak więc dostawy jedzenia być może odejdą w przeszłość. Cho, który doradzał firmie Nongshim produkującej zupki instant, zauważył, że wkrótce nie będzie w stanie znaleźć pracowników w Busan, drugim co do wielkości mieście Korei.
Wiek emerytalny będzie nadal rósł. Kraje autokratyczne, w których politycy mogą pozwolić sobie na ignorowanie starszych wyborców, będą w stanie nawet odmówić bezdzietnym emerytur. Może się okazać, że nowe odmiany frakcyjności wystawią na próbę granice liberalnego współistnienia. W socjaldemokratycznych państwach młodsi pracownicy będą być może coraz mniej chętni, by płacić podatki na programy socjalne, z których sami nigdy nie skorzystają. Mężczyźni, zwłaszcza ci o niskim statusie, mają obecnie znacznie mniejsze szanse na posiadanie tylu dzieci, ilu by chcieli – jeśli w ogóle mają dzieci. Jeżeli ta tendencja się utrzyma, każde wybory będą wyborami incelów.
W Ludzkich dzieciach, nie filmie, ale będącej jego pierwowzorem powieści P.D. James, porządek społeczny nie jest w stanie wytrzymać takiej pustki. Wielka Brytania staje się wyspą zmierzchu i starości, nadzorowaną przez surowego Strażnika. Podstawową infrastrukturę podtrzymuje podklasa imigrantów, a starców przykuwa się łańcuchami do barek, które znikają pod powierzchnią morza. (Kilka lat temu Yusuke Narita, japoński ekonomista z Yale, wezwał japońskich seniorów do popełnienia seppuku). [Po fali oburzenia, jakie wywołały jego słowa, nieprzekonująco tłumaczył się, że zostały wyrwane z kontekstu – przyp. red.].
Wielu Koreańczyków mówiło mi, że wyczekują nadejścia mniej konkurencyjnego społeczeństwa – mniejszego, łagodniejszego świata, w którym każdy będzie miał lepszy dostęp do zasobów. Przyszłość na tym obrazku jest dokładnie taka sama jak teraźniejszość, z tą różnicą, że ma być w niej mniej ludzi. Tak samo prawdopodobne jest jednak, że nierówności będą się zwiększać. Jeśli na przykład uczelnie będą się zamykać, te nieliczne, które przetrwają, mogą okazać się jeszcze bardziej elitarne. Jeśli w Korei zabraknie siły roboczej do produkcji i dystrybucji podstawowych dóbr – do czego z dużym prawdopodobieństwem może dojść pod koniec stulecia – może się zdarzyć, że przejmą je najzamożniejsi.
Przeczytaj też: O straszeniu dorosłych i cyfrowym klasizmie
Demograf Dean Spears zauważył, że im bardziej osobliwe mamy potrzeby i pragnienia, tym bardziej polegamy na tym, że inni ludzie je podzielają. – Jeśli potrzebujesz specjalistycznej opieki medycznej, z mniejszym prawdopodobieństwem znajdziesz ją na wsi niż w dużym mieście, gdzie więcej jest osób, które potrzebują rzeczy tego samego rodzaju co ty – tłumaczył. Jeśli utrzymają się obecne trendy, za kilka dekad będzie znacznie mniej Koreańczyków, przy czym praktycznie wszyscy będą mieszkać w metropolitalnym Seulu – w państwie-mieście otoczonym dziczą, ruinami, a jeśli będą mieli szczęście, także zrobotyzowaną uprawą ryżu.
Dobrobyt gospodarczy od dawna opierał się na wzroście populacji, która napędza większą produkcję, zwiększa popyt i tworzy nowe rynki. Zwolennicy postwzrostu wskazują na oczywisty brak równowagi w tego rodzaju międzypokoleniowym odpowiedniku piramidy finansowej, ale implozja prawdopodobnie nie będzie przebiegać pokojowo. Jeśli na przykład chiński rynek nieruchomości – który należy do największych klas aktywów na świecie – runie, zachwiać może się cała światowa gospodarka. „Wojny żałobne”, które Haudenosaunee (zwani dawniej Irokezami) prowadzili przeciwko sąsiednim wspólnotom – najeżdżając je w celu uzupełnienia własnych szeregów jeńcami – nasiliły się w XVII i XVIII wieku, kiedy zdziesiątkowały ich choroby i kolonialna przemoc. Wygląda na to, że inwazja Rosji na Ukrainę była po części wynikiem dążenia Władimira Putina do tego, by zwiększyć w ojczyźnie liczbę etnicznych Rosjan.
Na swój groteskowy sposób scenariusz rodem z Mad Maxa proponuje pocieszającą fantazję. Steampunkowy świat – pełen walczących pojazdów poskładanych ze starych grzejników i płytek obwodów drukowanych Atari – jest przynajmniej pełen życia. Tymczasem wyludniony krajobraz naprawdę może charakteryzować się spokojem. Istnieje obszerna literatura, która łączy dynamikę ekonomiczną z młodością. Młodzi ludzie, którzy mają bujniejszą wyobraźnię i większą ochotę na ryzyko, napędzają większość przedsiębiorczych działań. Dla Elona Muska i jego zwolenników dzieci są losami na technologicznej loterii: nigdy nie wiemy, które z genetycznie ulepszonych dzieci zdoła w końcu wynaleźć funkcjonalny napęd umożliwiający podróże z prędkością nadświetlną. Pewien pronatalista-technokrata powiedział mi: – Nie istniejemy tylko po to, aby konsumować, i nie chcemy, aby końcowym stanem ludzkości były domy spokojnej starości na Florydzie.
Najbardziej przekonującym aspektem technologicznego pronatalizmu nie jest to, co dzięki większej populacji moglibyśmy teoretycznie zyskać. Jest to przeczucie tego, co wraz ze zmniejszeniem się populacji moglibyśmy stracić. Ewolucyjny antropolog Joseph Henrich przywołał przykład rdzennych mieszkańców Tasmanii, którzy zostali odcięci od kontynentalnej Australii mniej więcej 10 tysięcy lat temu. Ich populacja była zbyt mała i zbyt rozproszona, aby zachować posiadane umiejętności, i najwyraźniej Tasmańczycy zapomnieli, jak wytwarzać skomplikowane narzędzia z kości i ciepłe ubrania, a nawet jak łowić ryby. A sama liczba to tylko część historii. Aby kultura mogła się rozwijać, potrzebuje wielu różnych typów ludzi – upartych, szalonych, z dziwacznymi propozycjami. A najdziwniejszymi ludźmi w okolicy prawie zawsze są dzieci.
Demografowie często obawiają się, że oddawanie się spekulacjom rodem z science fiction może mimowolnie skłonić rządy do stosowania drakońskich środków. Mimo to demografka Leslie Root przyznała, że czasami się zastanawia: – Czy to możliwe, że wyewoluowaliśmy na zbyt mądrych dla własnego dobra, i po prostu za bardzo interesuje nas wszystko inne, żeby pogodzić się z tymi bzdetami o konieczności posiadania liczby dzieci wystarczającej do podtrzymania gatunku? Nie wiem! Może? – Zebrała się w sobie, po czym dodała: – Najbardziej interesujące z mojego punktu widzenia, kiedy zastanawiam się nad tym, jak mogłoby wyglądać utrzymanie stabilnej populacji, jest to, że potrzeba wynalezienia społeczeństwa na nowo jest bardzo realną możliwością.
Dekadę temu w koreańskim reality show pokazywano, jak bogate gwiazdy przeżywają ze swoimi dziećmi sielankę nieosiągalną dla zwykłych śmiertelników. Więcej pożytku może przynieść bardziej realistyczne przedstawienie życia rodzinnego. Miji i Ho-gil to nieśmiała, atrakcyjna i dość niecodzienna para, rodzice dwóch chłopców. Miji, która ma 33 lata, studiowała w Seulu medioznawstwo, a następnie pracowała jako wolna strzelczyni dla nadawcy w Gwangju. Ho-gil ma 38 lat i po studiach znalazł pracę w fundacji działającej na rzecz dzieci, gdzie udało mu się uwolnić spod presji kamieni milowych rządzących aspiracjami Koreańczyków. Niedawno widział raport stwierdzający, że Korea to jedyny bogaty, uprzemysłowiony kraj, w którym najwyższym osobistym priorytetem nie jest miłość, lecz poprawa sytuacji gospodarczej. – W koreańskim społeczeństwie kształcimy się, żeby osiągnąć jeden cel, ale potem, gdy już dorośniesz, nie wiesz, co zrobić ze swoją wolnością. Gubisz się w świecie i nie masz pojęcia, jak mieć dobre życie – powiedział.
W koreańskim społeczeństwie kształcimy się, żeby osiągnąć jeden cel, ale potem, gdy już dorośniesz, nie wiesz, co zrobić ze swoją wolnością. Gubisz się w świecie i nie masz pojęcia, jak mieć dobre życie.
Poznali się w klubie książki w 2016 roku. Miji rzeczowo określiła siebie jako „osobę, która zawsze daje się ponieść opiniom innych ludzi”, dlatego w Ho-gilu pociągała ją jego niezależność. Po pięciu latach oddzielnego życia postanowili się pobrać. Ona chciała dużego, formalnego wesela, ale on wyobrażał sobie coś bardziej kameralnego, poszli więc na kompromis. Jak powiedziała mi Miji: – Nie mogę ignorować norm społecznych, ale muszę znaleźć równowagę między tym, czego chce społeczeństwo, a jego przekonaniami.
Ona chciała mieć dzieci, jednak on początkowo uważał, że jest zbyt „samolubny” – nie był przyzwyczajony do przebywania w towarzystwie dzieci i nie wiedział, jak się z nimi obchodzić. Przeczytał jednak kilka książek o dzieciach i przeprowadzili „bardzo intensywną debatę”. Ona nie miała stabilnego zatrudnienia, więc mąż oświadczył: „Jeśli podchodzisz do tego poważnie, szybko zmień pracę”. Znalazła posadę kuratorki w muzeum. Ho-gil opowiadał mi, że „nie interesuje go awans”, więc nie martwi się, że zostanie ukarany za wzięcie urlopu. Miji była nieco rozdarta: – Jeśli masz ambicje zawodowe, naprawdę trudno jest podjąć decyzję o pójściu na urlop dla dzieci – zauważyła, dodając, że dwukrotnie pominięto ją przy awansie. W tamtym czasie Gwangju oferował rodzicom miesięczną dopłatę w wysokości około 150 dolarów, plus 500 dolarów dotacji, którą rząd federalny wypłacał co miesiąc, dopóki dziecko nie poszło do żłobka. Z punktu widzenia Ho-gila dzięki tym pieniądzom perspektywa posiadania dzieci stała się realna. – Wszystkie jego decyzje sprowadzały się do liczb, a liczby się zgadzały – powiedziała Miji.
Ich pierwsze dziecko, Wooju, urodziło się w 2022 roku. Kiedy przywieźli je do domu ze szpitala, pierwszym, co zrobili, było przeproszenie sąsiadów, których ostrzegli, że „mogą się więcej ruszać i hałasować”. Na szczęście starsza para mieszkająca na dole była „bardziej wyrozumiała niż większość”. Miji i Ho-gil byli bardzo szczęśliwi. Łatwo było im sobie wyobrazić, że będą mieć drugie dziecko.
Regionalne dotacje na dzieci sprawdzają się niekiedy na papierze, jednak statystyki sztucznie zawyżają rodzice należący do gatunku „łap i spadaj”, czyli tacy, którzy tymczasowo przeprowadzają się w jakieś miejsce dla pieniędzy – jakby cały kraj grał w dziwaczną wersję gry w komórki do wynajęcia. W 2023 roku Gwangju ograniczyło dotacje. Kiedy Miji ponownie zaszła w ciążę, Gangjin, małe miasto oddalone o około półtorej godziny, ogłosiło ofertę trzykrotnie hojniejszą. Tak się złożyło, że rodzice Ho-gila pracowali tam na farmie. Większość tego, co Miji wiedziała o tym obszarze, pochodziło z reality show o renowacji domów w opuszczonych miastach. Jej przyjaciele uważali przenosiny do Gangjin za niewytłumaczalne, a nawet za powód do wstydu. Mimo to w październiku ubiegłego roku rodzina się przeprowadziła.
Pewnego poranka w dzień powszedni zaprosili mnie do swojego schludnego, spartańskiego mieszkania. Jedną z niewielu ozdób na ścianach była konsola niedziałającego od dawna wideodomofonu, której wyprofilowane kształty przypominały amonit. Skromne ozdoby zdawały się buntowniczo przypominać o priorytetach pary, a zgodność tej dwójki dodawała domowi ciepła. Młodszy syn, 10-miesięczny Eun-byul, był pulchnym dzieckiem i w swoim zielonym śliniaczku wyglądał jak mały kwiatek. Dopiero zaczynał mówić „mamo”. Zadziwiało ich, jak bardzo obaj chłopcy różnili się od siebie – starszy wrażliwy i introwertyczny, a młodszy aktywny i towarzyski. Rodzina żyje raczej w odosobnieniu. Cieszy ich uroda wiejskiego regionu, ale najbliższy pediatra jest oddalony o około 20 minut jazdy samochodem. – Jeśli twoje dziecko jest słabego zdrowia, nie możesz tu mieszkać – stwierdziła Miji.
Zauważyli, że jeden z ich sąsiadów ma dziecko, i liczyli, że dojdą do momentu, w którym będą mówić sobie nawzajem coś więcej niż „dzień dobry”. Ale pogodzili się też z tym, że będą mieli niewiele okazji do poznania innych rodziców, zanim nie zacznie się szkoła i nie dołączą do grupowego czatu dla rodziców, by móc omawiać kwestie logistyczne. Miasto oferuje trzy miejsca, do których można zabrać dzieci, w tym kryty plac zabaw prowadzony przez urząd gminy. Pokazali mi zdjęcia Eun-byul w małej piaskownicy na podłodze z linoleum. Jedyna „modna instagramowa kawiarnia” w mieście, jak to ujęła Miji, ogłosiła się strefą bez dzieci.
Sprawiali wrażenie, jakby ucieszyła ich możliwość opowiedzenia o banalnych szczegółach życia rodzinnego na wsi. Przyjaciół Miji to nie interesowało. Powtarzali jej: „Kiedy dzieci będą starsze, wrócisz do Gwangju, żeby zapewnić im wykształcenie”. Miji uczęszczała do hagwonu, żeby przygotować się do egzaminu wstępnego na studia, i nie miała zamiaru pozbawiać swoich dzieci tego rodzaju szansy. Ho-gil z niej nie skorzystał i nie uważał, żeby było to konieczne. Właściwie nie był nawet przekonany, że człowiekowi niezbędny jest dyplom ukończenia college’u, co dla większości Koreańczyków jest stwierdzeniem równie radykalnym jak powiedzenie, że nie potrzebuje się ciepłej wody.
Kiedy wrócą do pracy, oboje będą musieli spędzać na dojazdach półtorej godziny w każdą stronę. Uważają, że mają jeszcze czas, by zacząć się tym martwić. Ho-gil podniósł Eun-byul, który zaczął podskakiwać mu na kolanach, posapując z zadowolenia. – Oczywiście, że mam wątpliwości i że zastanawiam się, jak wyglądałoby moje życie, gdybym nie zdecydował się na założenie rodziny – powiedział. Ale mylił się, przyjmując jak jego przyjaciele, że „ojcostwo niszczy twoje życie osobiste”. Mimo to mój tłumacz (mężczyzna, nieżonaty, właściciel psa), który później powiedział mi, że takie okazywanie czułości jest rzadkie w przypadku koreańskich ojców, nie mógł powstrzymać się, by go nie spytać: – Czy nie jesteś znudzony?
Przeczytaj też: Krwawica: rzecz o obiegu pieniądza
Pewien pogląd filozoficzny, kojarzony przede wszystkim z profesorką Laurie Ann Paul, głosi że decyzja o posiadaniu dzieci jest co do zasady irracjonalna. Rygorystyczna analiza kosztów i korzyści rzeczywiście może dać oczekiwaną szacunkową wartość dziecka, ale samo doświadczenie jest do tego stopnia transformacyjne, że wszelkie kalkulacje tracą znaczenie. Podejmiesz decyzję wedle założeń przyjmowanych przez osobę, którą już nie będziesz. Kiedy ludzie mający dzieci wysuwają ten argument, nieuchronnie pobrzmiewa w nim nuta protekcjonalizmu. Nadal nie jestem pewien, czy jest słuszny, ale samemu zdarza mi się go powtarzać. Z uwagi na typową trudność pogodzenia pracy i życia prywatnego pisanie tego tekstu oderwało mnie od moich chłopaków. Kiedy zapytałem ośmioletniego syna, dlaczego ludzie powinni mieć dzieci, przestał bić się ze swoim młodszym bratem na tyle długo, by oświadczyć: – Jesteśmy doskonałym towarzystwem.
Argument skoku w nieznane ma sens tylko wtedy, gdy my i społeczeństwo, w którym żyjemy, pozostajemy otwarci na taką transformację. – Standardowy cykl życia jest nudny. Niespodzianki nie są cnotami. Możemy wyobrazić sobie wszystko aż do śmierci – powiedział mi pewien student w Korei. Jak opowiadał mi ekonomista Kim Seongeun, przed kryzysem finansowym w Azji w 1997 roku studenci, którzy na egzaminach wstępnych uzyskali najlepszy wynik, często wybierali fizykę na Narodowym Uniwersytecie Seulskim. Kiedy chwiejna gospodarka skłoniła duże firmy do zwalniania naukowców, rodzice, jak zauważył, zaczęli dochodzić do wniosku, że bezpieczniejszą ścieżką jest medycyna. Nie minęło wiele czasu, a najlepsi studenci zostali lekarzami. Sam Kim nie jest wyjątkiem od tendencji do tego, by się zabezpieczać: „Jak mogę umieścić własnego syna w małej łódce?”. Bycie rodzicem, zauważyłem bez zastanowienia, oznacza, że każda łódka będzie się wydawać zbyt mała. Zaśmiał się i przez chwilę się zastanowił. – Może tutejszy niski wskaźnik dzietności wynika z tego, że ludzie są inteligentni. Aktywa bez ryzyka w zdywersyfikowanym portfelu to zero dzieci – stwierdził. Sam nie był pewien, co o tym wszystkim sądzić. – Niski wskaźnik dzietności nie jest ani dobry, ani zły. Po prostu tego nie wiemy – powiedział.
Intelektualnie jest to odpowiedzialne stanowisko. Emocjonalnie – nieco wymijające. Rotkirch przywołała artykuł, w którym młoda kobieta pytała, dlaczego miałaby poświęcić swoje ciało i partnerstwo na rzecz ciąży. Takie obawy są naturalnym wstępem do każdego skoku w nieznane. Mimo to Rotkirch wyrażała zdziwienie. – Moim zdaniem po prostu tak jest i to normalne, że się denerwuje – powiedziała. Pilwha Chang, która od 40 lat jest wpływową badaczką z dziedziny studiów kobiecych, podziela to zdziwienie. – Wiele moich przyjaciółek feministek mówi, że najlepszą rzeczą, jaką kiedykolwiek zrobiły, było urodzenie dziecka i nikt nie powinien dokładać do tego etykiety konserwatyzmu lub liberalizmu – powiedziała. Jest pełna obaw wobec społeczeństwa, w którym coraz mniej osób będzie rodzicami. – Stawanie się matką lub ojcem to cenny proces uczenia się, jak być człowiekiem, a brak tego doświadczenia kruchości wytworzy tylko większą bezwzględność – stwierdziła.
Wychowywanie dzieci nie jest warunkiem koniecznym poznania kruchości. Nie jest nawet warunkiem wystarczającym. Mimo wszystko w podzielanym przez wielu ludzi doświadczeniu rodzicielstwa jest być może coś nieredukowalnego – to doświadczenie życia, w którym twoje bezbronne serce wydaje się teraz bić na zewnątrz twojego ciała. Widzisz w metrze opiekunów śpiącego dziecka, i myślisz sobie: to nie są po prostu przypadkowi obcy, ale towarzysze losu, z potwornie irytującymi istotami ludzkimi, za które bezwarunkowo oddaliby życie.
Dzieci od dawna odgrywały symboliczną rolę w debacie prowadzonej wysoko ponad ich rzeczywistymi głowami. Na każdą osobę, która widziała w nich ostateczne potwierdzenie samego życia, przypadał ktoś inny, kto nasz sposób ich traktowania uznawał za powód do rozpaczy. Poeta Philip Larkin napisał: „Człowiek swą nędzę odziedzicza, / Głębszą niż osad sprzed stuleci. / Wynoś się prędzej, pókiś zdrowy, / I sam nie majstruj żadnych dzieci” (przeł. Jerzy Jarniewicz). Nie miało to większego znaczenia. Większość ludzi ruszała naprzód i miała je tak czy siak.
Wygląda na to, że możemy teraz przekształcić stary i nierozwiązywalny konflikt filozoficzny w empiryczny eksperyment o realnych stawkach. Czasem można odnieść wrażenie, że się nam z tym spieszy. Wojna kulturowa o współczynnik dzietności traktuje dzieci jako symboliczne przedłużenie nas samych. Ludzie patrzą na współczynnik urodzeń jako na wskaźnik tego, co należy uznać za normę, przy czym nikt nie jest wolny od lęku przed osądem. Konserwatyści z dużymi rodzinami boją się, że będą postrzegani jak zwierzęta w zoo. Bezdzietni liberałowie boją się, że zostaną uznani za samolubnych karierowiczów lub libertynów. Być może nie jest to tylko konsekwencja spadku dzietności, ale też czynnik, który go nasila. Dzieci mogą znieść traktowanie jako nadzieja ludzkości. O wiele groźniejsze wydaje się jednak używanie ich jako narzędzi budowania naszej tożsamości.
Dzieci mogą znieść traktowanie jako nadzieja ludzkości. O wiele groźniejsze wydaje się jednak używanie ich jako narzędzi budowania naszej tożsamości.
Dzieci są w naszym życiu zmienną. Są także same w sobie wybitnie ekscentryczne. Ludzie religijni widzą w nich nosicieli boskiej iskierki, technokraci – posłańców z przyszłości. Świeccy humaniści zadowalają się mamrotaniem o wyobraźni. W każdym razie prawdopodobnie należy powstrzymywać dzieci przed wkładaniem paluszków do gniazdek lub podpalaniem domów. Moglibyśmy jednak im chyba zaufać, że same odnajdą swój sens. Możemy stanąć przed nimi jako wzorzec pokory i ambiwalencji. To niesprawiedliwe z naszej strony, żebyśmy jako rodzice lub jako społeczeństwo oczekiwali, że dźwigną ciężar naszych przekonań. W końcu są tylko dziećmi.
Przełożyła Anna Dzierzgowska
Artykuł pierwotnie ukazał się w tygodniku „The New Yorker” w lutym 2025 roku. © 2025 Gideon Lewis-Kraus.
Tekst znajdziesz w sierpniowym wydaniu miesięcznika „Pismo” (08/2025) pod tytułem Koniec dzieci.